اجباریشدن چادرنماز در هرات؛ زنان در گیرودارِ خانهنشینی و ترس از بازداشت
یاسمن رها
شماری از زنان در هرات میگویند که طالبان در پنج سال گذشته چندینبار پوشیدن چادرنماز را برای زنان در این شهر اجباری کردهاند؛ اما زنان با وجود فشارها، در بسیاری موارد به پوشیدن مانتو و لباسهای مورد نظر خود ادامه دادند. به گفتهی آنان اما اینبار افزایش گشتزنی نیروهای امر بهمعروف و نهیازمنکر طالبان، بازداشتهای خودسرانه و ترس از برخورد این نیروها، سبب شده است که بسیاری از زنان برای در امانماندن از بازداشت، چادرنماز را بهگونهی اجباری بپوشند.
ریحانه نورزی، زن ۴۰سالهای که برای خرید به یکی از بازارهای شهر هرات آمده است، میگوید او و دختر ۲۲سالهاش برای بیرونشدن از خانه تا حد زیادی به مردان خانواده وابسته شدهاند و اکنون با اجباریشدن چادرنماز، حضور آنان در بازارها و جادههای شهر بیش از گذشته از طرف مردان خانواده محدود شده است.
او، میگوید که در گذشته مردان خانواده هنگام بیرونشدن از خانه، با هیچ نوع پوششی مخالفت نمیکردند؛ اما اکنون علاوهبر چادرنماز بر پوشیدن ماسک و جوراب نیز تاکید میکنند. «من و دخترم هر وقت که دل ما میخواست از خانه برای خریداری و تفریح بیرون میشدیم. مانتو میپوشیدیم و تنها در برخی موارد ماسک داشتیم؛ اما اکنون حتا به آسانی اجازهی بیرونشدن را نداریم. گاهی من برای خرید لباس و برخی نیازهای دیگر به بازار میآیم؛ اما دخترم ماهها شده که از خانه بیرون نشده است».
ریحانه، میافزاید که پیش از این، جادههای هرات برای او یادآور رفتوآمد دختران جوانی بود که برای رفتن به مکتب و دیدار با دوستانشان از خانه بیرون میشدند؛ اما به گفتهی او، اکنون این حضور بهشکل چشمگیری کاهش یافته است. «در گذشته زنان و دختران جوان در جادهها، بازارها، رستورانها و مرکزهای آموزشی حضور بیشتری داشتند، اما اکنون بسیاری از خانوادهها از فرستادن دختران جوان خود به بیرون از خانه هراس دارند. انگار شهر رنگ دیگری به خود گرفته و در کوچهوبازارها حضور زنان کمرنگ شده است.»
به گفتهی او، ترس از برخورد نیروهای طالبان تنها به زنانی که در بازارها رفتوآمد دارند محدود نمیشود؛ بلکه این نگرانی به خانهها نیز رسیده و خانوادهها هنگام تصمیمگیری دربارهی بیرونشدن دخترانشان، خطر بازداشت و پیامدهای احتمالی آن را در نظر میگیرند.
او، افزوده که خودش نیز برای جلوگیری از روبهروشدن دخترش با نیروهای امربهمعروف و نهیازمنکر طالبان، مدتهاست او را برای خرید و رفتوآمد به بازار نمیبرد. او میگوید: «خودم شخصاً مدتهاست که از آوردن دخترم در بازار جلوگیری میکنم تا مبادا با نیروهای طالبان روبهرو شود و کدام اتفاق بدی برایش بیافتد».
این نگرانی، به گفتهی ریحانه، تنها از بازداشتشدن ناشی نمیشود؛ بلکه ترس از آنچه ممکن است پس از بازداشت بر یک دختر یا خانواده او بگذرد، سبب شده که خانوادهها محدودیت بیشتری بر رفتوآمد دخترانشان اعمال کنند.
ریحانه، با اشاره به نگاههای اجتماعی و شایعاتی که ممکن است پس از بازداشت یک زن یا دختر شکل بگیرد، میگوید «در جامعهای که آبرو و حیثیت خانواده اهمیت زیادی دارد، خانوادهها از پیامدهای چنین رویدادهایی هراس دارند. ما مادران حاضریم خودمان بازداشت شویم، اما دختران ما در امنیت باشند.»
او، میافزاید که همین ترس سبب شده است بسیاری از مادران ترجیح دهند دخترانشان در خانه بمانند و کمتر در محیطهای عمومی دیده شوند؛ حتا اگر این تصمیم به قیمت محرومشدن آنان از رفتوآمد، آموزش، کار یا دیدار با دوستانشان تمام شود. «در چنین شرایطی، بسیاری از ما مادران میان دو نگرانی گرفتار شدهایم؛ از یکسو نمیخواهیم دختران ما از جامعه و فرصتهای آموزشی و اجتماعی دور بمانند و از سوی دیگر، از پیامدهای احتمالی حضور آنان در جادهها و بازارها میترسیم. خوب کدام مادر یا پدر حاضر است در جامعهای که از در و دیوارش برای زنان بلا میریزد، دخترش گشتوگذار کند؟»
همچنان نوریه، زن ۲۵سالهای که هر روز برای آموزش زبان انگلیسی در یک مرکز آموزشی خصوصی کار میکند، میگوید فاصلهی مرکز آموزشی تا خانهاش زیاد نیست و او این مسیر را پیاده طی میکند؛ اما در همین مسیر کوتاه نیز احساس امنیت نمیکند.
نوریه، میافزاید که گشتزنی نیروهای طالبان در کوچهها و پسکوچهها و بازداشتهای خودسرانه، رفتوآمد روزانهی او و دیگر زنان را با ترس همراه کرده است. به گفتهی او، زنان اکنون حتا با پوشیدن چادرنماز نیز از احتمال بازداشتشدن در هراس اند. او میگوید: «زندگی را برای ما زنان زندان ساختهاند و ما با وجود پوشیدن چادرنماز در ترس از بازداشت بهسر میبریم.»
به گفتهی او، زنان برای بیرونشدن از خانه مجبور اند پوشش خود را تا حدی افزایش دهند که تنها چشمانشان دیده شود. او میگوید در کنار چادرنماز، استفاده از ماسک نیز برای زنان به بخشی از پوشش اجباری تبدیل شده و این وضعیت رفتوآمد روزانه آنان را دشوارتر کرده است.
نوریه، میافزاید که این محدودیتها تنها به خیابان و بازار محدود نیست و حتا محیط کاری او را نیز تحت تاثیر قرار داده است. او میگوید در مرکز آموزشی اجازه ندارد با والدین مرد دانشآموزان یا برخی مسوولان مرد مرکز آزادانه صحبت کند.
او، میگوید پوشش کامل در هنگام تدریس نیز برایش دشوار است؛ بهویژه زمانی که با کودکان هفت تا نُهساله کار میکند و باید برای آموزش و برقراری ارتباط با دانشآموزان، آزادی حرکت و ارتباط بیشتری داشته باشد. نوریه میافزاید: «حتا هنگام تدریس با پوشش کامل برایم بسیار دشوار است، با وجودی که دانشآموزانم سن کمی دارند. این وضعیت برایم بسیار دشوار است تا جایی که گاهی برای ترک وظیفهام فکر میکنم».
در همین حال، ژولیا پارسی، فعال حقوق زن، اجباریشدن چادرنماز را تنها یک محدودیت در زمینهی پوشش نمیداند و میگوید که این موضوع به حق انتخاب و اختیار زنان مربوط میشود. به گفتهی او، هر زن باید خودش دربارهی نوع پوششاش تصمیم بگیرد؛ اما زمانی که طالبان برای زنان تعیین میکنند چه بپوشند و چگونه از خانه بیرون شوند، آنان حتا در مورد سادهترین حقوق شخصی خود نیز اختیار ندارند.
پارسی میافزاید که وضع محدودیتهای پیدرپی بر زنان، آنان را بیشتر از جامعه دور میکند. او میگوید ترس از رفتن به بازار، محل کار، مرکز آموزشی و حضور در فعالیتهای اجتماعی، بهتدریج زنان را در خانه حبس میکند و حضور آنان را در جامعه کاهش میدهد. به گفتهی او، طالبان با این محدودیتها تنها نوع لباس زنان را تعیین نمیکند، بلکه تلاش دارد حضور آنان را در جامعه نیز محدود کند.
این فعال حقوق زن از جامعهی جهانی میخواهد که در برابر محدودیتهای طالبان بر زنان، تنها به صدور بیانیه اکتفا نکند و فشارهای سیاسی و دیپلماتیک بر این گروه را افزایش دهد. پارسی تاکید میکند که هرگونه عادیسازی روابط با طالبان باید به رعایت حقوق زنان و حقوق بشر مشروط شود و جامعهی جهانی نیز باید از زنان و فعالان حقوق زن در داخل افغانستان حمایت عملی کند.
در ماههای اخیر، محدودیتها بر پوشش زنان در هرات شدت گرفته و نیروهای امربهمعروف و نهیازمنکر طالبان در بازارها و مکانهای عمومی، پوشش زنان را بازرسی کردهاند. در پی این اقدام، شماری از زنان بهدلیل نوع پوشش بازداشت شدهاند و نگرانی از برخورد این نیروها، حضور زنان در مکانهای عمومی را با محدودیت بیشتر روبهرو کرده است.
این برخوردها در جوزای امسال به اعتراض شماری از باشندگان در شهرک جبرییل هرات انجامید. معترضان در واکنش به بازداشت زنان و اجباریشدن پوشش مورد نظر طالبان به جادهها آمدند؛ اما این تجمع با برخورد نیروهای طالبان روبهرو شد و گزارشهایی از تیراندازی، کشته و زخمیشدن معترضان منتشر شد.
پس از این رویداد، نگرانی از بازداشت بهدلیل نوع پوشش در میان زنان هرات افزایش یافته است. شماری از زنان بارها به خبرگزاری بانوان افغانستان گفتند که ترس از بازداشت و پیامدهای پس از آن، آنان را وادار کرده است هنگام بیرونشدن از خانه پوششی را انتخاب کنند که خودشان نمیخواهند؛ در حالی که پیش از این نیز محدودیتهای طالبان بر آموزش، کار و رفتوآمد زنان، حضور آنان را در جامعه محدود کرده بود.
نام دو مصاحبهشونده به دلیل مشکلات امنیتی مستعار انتخاب شده است.
