روز جهانی جوانان؛ محرومیت دختران از آموزش در افغانستان چه پیامدهایی دارد؟
آینور سعیدپور
برای بسیاری از جوانان در سراسر جهان، «روز جهانی جوانان» فرصتی برای سخنگفتن از آینده، تحصیل، کار و رویاهایی است که برای فردا دارند؛ اما برای دختران جوان در افغانستان، آینده هنوز پشت درهای بسته مکتب و دانشگاه انتظار میکشد. آنان در نزدیک به پنج سال گذشته، از حضور در بخش بزرگی از عرصههای آموزشی و اجتماعی به حاشیه رانده شدهاند و از فرصتهایی که جوانان برای رشد، شکوفایی و سهمگیری در ساختن آیندهی کشور به آن نیاز دارند، محروم ماندهاند.
فرزانه، دختر ۲۰ساله از کابل، نزدیک به پنج سال است که از رفتن به مکتب محروم شده است. او میگوید که با بستهشدن درهای مکتب، تنها از یک صنف درسی دور نمانده، بلکه بخشی از آیندهاش نیز متوقف شده است.
فرزانه، دانشآموز محروم از تحصیل که پنج سال را به امید بازگشت به نهادهای آموزشی سپری کرده، با وجود سپریکردن روزهای دشوار؛ اما هنوز هم امیدوار است که روزی دختران بدون قیدوشرط به مکتب و دانشگاه بازگردند. «بزرگترین آرزوی من این است که روزی درهای مکتب و دانشگاه به روی دختران افغانستان باز شود؛ روزی که بتوانیم دوباره درس بخوانیم، برای آیندهی خود تصمیم بگیریم و رویاهایمان را فقط در ذهن خود نگه نداریم.»
با این حال، آرزوی فرزانه، آرزوی یک دختر به تنهایی نیست. بر بنیاد تازهترین دادههای سازمان آموزشی، عملی و فرهنگی سازمان ملل متحد، طالبان در پنج سال گذشته دو میلیون ۴۰۰ هزار دختر را از مکتبرفتن محروم کردهاند.
همچنان بر بنیاد آخرین دادههای سازمان ملل متحد، ۷۸ درصد زنان جوان در افغانستان در آموزش، اشتغال یا آموزشهای حرفهای حضور ندارند؛ آماری که نشان میدهد بخش بزرگی از نسل جوان زنان، همزمان از فرصت آموزش و مشارکت اقتصادی دور ماندهاند.
یونسکو و یونیسف نیز، در جنوری ۲۰۲۶ اعلام کردند که افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که در آن آموزش متوسطه و عالی برای دختران و زنان ممنوع است.
اما پشت این ارقام، زندگیهایی قرار دارد که سالها در انتظار یک فرصت ماندهاند. فرزانه میگوید زمانی که به مکتب میرفت، برای آیندهی خود برنامه داشت؛ میخواست در یکی از رشتههای پزشکی تحصیل کند و پزشک شود. «برای من داکترشدن فقط یک شغل نیست؛ یک آرزوی قلبی و راهی برای مفیدبودن برای جامعه است.»
با این حال، پنج سال انتظار، امید او را نیز تحت تأثیر قرار داده است. به گفتهی فرزانه، پنج سال برای او با دشواریهای زیادی از جمله افسردگی و طردشدگی گذشته است. «گاهی فکر میکنم بهترین سالهای جوانیام در انتظار گذشته است و این انتظار واقعاً خستهکننده و دردناک است.»
با وجود این وضعیت، فرزانه هنوز هم از آیندهای سخن میگوید که دختران و زنان آن در سالهایی که با محدودیت طالبانی روبهرو اند، تسلیم نشده و تلاش کردهاند تا در فردای پس از طالبان نقش مهمی در بهبود وضعیت کشورشان داشته باشند.
تجربه فرزانه اما تنها به دخترانی محدود نمیشود که هنوز پشت درهای مکتب ماندهاند. فاطمه نجاتی، دانشجوی رشتهی حقوق و علوم جنایی در دانشگاه ابنسینا بود؛ زمانی که حکومت پیشین سقوط کرد، او در سمستر پنجم تحصیل قرار داشت. با توقف تحصیلات دانشگاهی، برنامهای که برای آینده خود داشت نیز نیمهتمام ماند.
فاطمه نجاتی، دانشجوی محروم از تحصیل، میگوید که با بستهشدن دانشگاهها همهی برنامههایش برای آینده در یک شب فروریخته او را خانهنشین کرده است. «محرومشدن از دانشگاه، یکی از بزرگترین ضربهها به زندگی و آینده من بود. من در میانه راه تحصیل بودم و برای آیندهام برنامه داشتم، اما ناگهان همهچیز متوقف شد. آرزویی که برای تمام کردن تحصیلات و خدمت به مردمم داشتم، ناتمام ماند.»
فاطمه میخواست پس از پایان تحصیل در رشته حقوق فعالیت کند و برای دفاع از حقوق زنان و شهروندان افغانستان نقش داشته باشد؛ اما اکنون در بیرون از دانشگاه تلاش میکند یادگیری خود را ادامه دهد. او که نتوانسته از طریق رشتهی تحصیلی خود به هدفهایش برسد، اکنون از مسیرهای دیگر تلاش دارد به زنان و شهروندانش خدمت کند. او دربارهی بخشی از فعالیتهایش میگوید: «با وجود اینکه از دانشگاه دور ماندهام، تلاش میکنم یادگیری و فعالیت خود را متوقف نکنم. مطالعه میکنم، از فرصتهای آموزشی استفاده میکنم و تلاش دارم در زمینههای اجتماعی و حقوق زنان فعال بمانم.»
فاطمه سادات، دانشآموز دیگری که از ادامهی آموزشهایش محروم شده است، به مناسبت روز جهانی جوانان، افغانستان و آیندهای را برای دختران جوان آرزو میکند که در آن مجبور نباشند برای دستیابی به ابتداییترین حقوقشان سالها انتظار بکشند یا برای دستیابی به آن مبارزه کنند.
سادات از مکتب فارغ شده بود؛ اما با بازگشت دوبارهی طالبان به قدرت و ممنوعشدن آموزش دختران بالاتر از صنف ششم، از ورود به دانشگاه محروم شد. «طالبان همه خوابها، رویاها و هدفهای ما را نابود و زندگی ما را بههم ریختند. متأسفانه مجبور به مهاجرت و ترک کشور شدم.»
فاطمه میگوید دوست داشت آموزشهایش را در رشتهی خبرنگاری ادامه دهد و از این طریق، صدای شهروندانی را که سالها در حاشیه و سکوت قرار گرفتهاند، به گوش جهان برساند؛ اما اکنون خودش نیز نزدیک به پنج سال است که در پی سیاستهای طالبان، از آموزش و حضور آزادانه در جامعه بازمانده است. «افغانستان باید به گوش جهانیان رسانیده و فهمانده شود که با چه مخمصهی بزرگی دستوپنجه نرم میکند.»
در همین حال، شماری از فعالان حقوق بشر میگویند که دختران جوان در نزدیک به پنج سال گذشته با بحرانهای عمیق و چندلایهی بشری، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی دستوپنجه نرم کردهاند. به گفتهی آنان، در نتیجهی سیاستهای طالبان، زنان جوان از بخش بزرگی از عرصههای اجتماعی حذف شدهاند؛ وضعیتی که میتواند پیامدهای سنگین و زیانباری برای آیندهی افغانستان داشته باشد.
حلیمه پژواک، فعال حقوق بشر، بر این باور است که محرومیت دختران جوان از آموزش، کار و مشارکت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، نهتنها نیمی از جمعیت افغانستان را متأثر کرده، بلکه آیندهی این کشور را نیز با بحرانهای عمیق و جبرانناپذیر روبهرو ساخته است. «به باور من، بزرگترین چالش برای دختران جوان این است که بهترین فرصت و دورهی زندگیشان را از دست میدهند؛ فرصتی که میتواند یک آیندهی عالی برایشان بسازد. یک دختر جوان وقتی اجازهی تحصیل، کار، استقلال و مشارکت در اجتماع را نداشته باشد، عملاً از مسیر توسعه کنار گذاشته میشود.»
به گفتهی پژواک، ادامهی محرومیت دختران از آموزش، افغانستان را با کمبود نیروهای متخصص، از پزشک و آموزگار گرفته تا پرستار، مدیر، رهبر و کارمند زن در بخشهای مختلف، روبهرو خواهد کرد؛ وضعیتی که جبران پیامدهای آن ممکن است دههها زمان ببرد.
این فعال حقوق بشر تأکید میکند که جامعهی جهانی باید از زنان و دختران افغانستان حمایت عملی کند و تنها به صدور بیانیه و ابراز نگرانی بسنده نکند.
با این حال، محرومیت از آموزش، تنها به ازدسترفتن سالهای تحصیل خلاصه نمیشود؛ پیامدهای آن میتواند آینده اقتصادی و اجتماعی افغانستان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
یک گزارش تازه یونیسف میگوید که محدودیتهای موجود در آموزش دختران و مشارکت زنان در نیروی کار، اکنون سالانه حدود ۸۴ میلیون دالر از تولید اقتصادی افغانستان کم میکند. این گزارش همچنان هشدار میدهد که اگر محدودیتها ادامه یابد، افغانستان تا ۲۰۳۰ ممکن است با کمبود حدود ۲۰ هزار آموزگار زن و پنج هزار و ۴۰۰ کارمند صحی زن روبهرو شود.
سازمان آموزشی، عملی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) نیز، تاکید کرده که ممنوعیت آموزش دختران، افغانستان را با خطر ازدسترفتن یک نسل مواجه کرده است. از زمان ممنوعیت تحصیل زنان در دانشگاهها، بیش از ۱۰۰ هزار زن جوان از آموزش عالی محروم شدهاند.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در دسامبر ۱۹۹۹، با تصویب قطعنامهای، ۱۲ آگست را به عنوان «روز جهانی جوانان» تعیین کرد. این روز به هدف افزایش آگاهی در بارهی مسائل جوانان و تشویق دولتها به تدوین سیاستهایی برای حمایت از نسل جوان نامگذاری شده است.
و پرسش اصلی در روز جهانی جوانان برای دختران جوان افغانستانی است: وقتی یک نسل جوان از فرصت آموزش، کار و تصمیمگیری دربارهی آینده خود محروم میشود، افغانستان چه بخشی از آیندهی خودش را از دست میدهد؟
