فقر و کم‌بود پزشک زن؛ نگاهی به تجربه‌ی بارداری میان موانع مرگ‌‌بار

دوران بارداری، برای شماری از زنان باردار در افغانستان تنها با تغییرهای جسمی و نگرانی‌های مربوط به تولد نوزاد هم‌راه نیست، بلکه چالش‌های اقتصادی، دوری از مرکزهای صحی، کم‌بود پزشک و قابله زن و دشواری دست‌رسی به دارو و مراقبت‌های منظم، این دوره را دشوارتر کرده است. زنانی که به‌ویژه در منطقه‌های دوردست زندگی می‌کنند، گاهی برای رسیدن به خدمات صحی با موانع زیادی روبه‌رو هستند؛ موانعی که می‌تواند سلامت مادر و نوزاد را با خطر روبه‌رو کند.

صدیقه نظری، یک زن باردار، می‌گوید که زنان در دوران بارداری با مشکل‌های مختلف جسمی و روانی روبه‌رو می‌شوند و چالش‌های اقتصادی نیز فشار این دوره را بیش‌تر می‌کند.

او می‌گوید: «بعضی خانم‌ها از ضعف، خستگی زیاد، تهوع، سرگیچی، کم‌خونی و دردهای مختلف رنج می‌برند. اما در کنار مشکل‌های جسمی، چالش اقتصادی نیز بسیار زیاد است. بعضی خانواده‌ها توان خرید غذای مناسب، دارو و ویتامین‌های مورد نیاز مادر را ندارند.»

به گفته‌ی صدیقه، نگرانی درباره‌ی صحت مادر و کودک، هزینه‌های زایمان و آینده‌ی خانواده نیز می‌تواند فشار روانی زیادی بر زنان باردار وارد کند. او می‌افزاید که دست‌رسی به پزشک، قابله و خدمات صحی، به‌ویژه برای زنانی که در ولسوالی‌ها و منطقه‌های دوردست زندگی می‌کنند، دشوار است.

او می‌گوید: «یکی از چالش‌های بزرگ، دوربودن شفاخانه یا مرکز صحی است. بعضی خانواده‌ها موتر شخصی ندارند و کرایه رفت‌وآمد نیز برای‌شان گران است. گاهی راه‌ها خراب یا بسیار دور است و رساندن یک خانم باردار، به‌ویژه در حالت عاجل، بسیار دشوار می‌شود.»

صدیقه نظری می‌افزاید که در برخی منطقه‌ها، کم‌بود پزشک زن، قابله، دارو و امکانات صحی، زنان را با مشکل‌های بیش‌تری روبه‌رو می‌کند. به گفته‌ی او، بعضی زنان به دلیل چالش‌های مالی یا شرایط خانوادگی نمی‌توانند به‌موقع برای معاینه و مراقبت‌های دوران بارداری به مرکز صحی مراجعه کنند.

مادر صدیقه نیز، می‌گوید که دخترش در دوران بارداری بیش‌تر با مشکل‌های اقتصادی، دوری راه از مرکزهای صحی و دست‌رسی محدود به پزشک و دارو روبه‌رو بوده است. «مشکل اصلی ما هزینه‌ی پزشک، دارو، کرایه‌ی رفت‌وآمد و دوربودن شفاخانه است. در بعضی بخش‌ها پزشک متخصص و داروهای مورد نیاز همیشه در دست‌رس نیست و پیداکردن خدمات صحی مناسب دشوار می‌شود.

به گفته‌ی او، در برخی منطقه‌های افغانستان، کم‌بود کلینیک‌های نزدیک، پزشک و قابله زن، دارو، وسایل طبی و امکانات رفت‌وآمد عاجل، دس‌ترسی زنان باردار به خدمات ضروری را محدود کرده است.

خدیجه مصباح، پزشک نیز، می‌گوید که بسیاری از زنان باردار در افغانستان افزون بر چالش‌های اقتصادی، با فشارها و مشکل روانی نیز روبه‌رو هستند. به گفته‌ی او، نبود امکانات صحی و کم‌بود آگاهی زنان درباره‌ی مراقبت از صحت خود وکودک‌شان، می‌تواند عوارض جدی بر‌جا بگذارد.

او می‌گوید: «وقتی یک مادر در مورد دوره‌ی بارداری معلومات کافی نداشته باشد و در این دوره‌ی حساس کارهای سنگین انجام دهد، ممکن است با مشکل‌های مختلف روبه‌رو شود و در بعضی موارد، خطر تولد پیش از وقت طفل نیز افزایش پیدا کند.»

به گفته‌ی این پزشک، تولد پیش از وقت می‌تواند برای نوزاد نیز مشکل‌هایی ایجاد کند، زیرا کودک ممکن است هنوز برای سازگاری با محیط بیرون از رحم آمادگی کامل نداشته باشد. او تاکید می‌کند که در چنین شرایطی، هم مادر و هم کودک ممکن است با مشکل‌های صحی روبه‌رو شوند.

خدیجه مصباح، آگاهی‌دهی و برنامه‌های وقایوی را یکی از راه‌های مهم برای کاهش چالش‌های دوران بارداری می‌داند. او می‌گوید زنان باید درباره‌ی تغذیه‌ی مناسب، کارهایی که در دوران بارداری باید انجام دهند یا از آن پرهیز کنند، تعداد مراجعه‌های ضروری به پزشک و استفاده‌ی درست از داروها، آگاهی کافی داشته باشند.

او می‌افزاید: «باید برنامه‌هایی برای زنان ارایه شود تا بدانند چه غذاهایی استفاده کنند، چه کارهایی را انجام دهند و چه کارهایی را انجام ندهند، چند بار به پزشک مراجعه کنند و چه داروهایی را بدون مشوره استفاده نکنند. این آگاهی‌ها می‌تواند کمک کند که مادر این دوره را با مشکل کم‌تر و امنیت بیش‌تری سپری کند.»

رویا محبوبی، فعال حقوق زنان نیز، می‌گوید که زنان باردار در افغانستان با مشکل‌های زیادی روبه‌رو هستند و یکی از مهم‌ترین این آن، دست‌رسی دشوار به خدمات صحی است. «بسیاری از زنان، به‌ویژه در منطقه‌های دوردست، به مرکز صحی، پزشک زن، قابله، دارو و مراقبت‌های منظم دوران بارداری دست‌رسی کافی ندارند. مشکل اقتصادی نیز باعث می‌شود بعضی خانواده‌ها نتوانند مصارف رفت‌وآمد، معاینه، دارو و تغذیه‌ی مناسب مادر را تامین کنند.»

به گفته‌ی او، کم‌بود کارمندان صحی زن و محدودیت‌هایی که دست‌رسی زنان به خدمات صحی را دشوار می‌کند، از نگرانی‌های جدی زنان است. او با اشاره به معلومات صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، می‌گوید که تنها شمار محدودی از زنان باردار در افغانستان، مراقبت‌ها و معاینه‌های منظم توصیه‌شده در دوران بارداری را دریافت می‌کنند.

محبوبی می‌گوید: «بارداری نباید برای هیچ زنی به یک نگرانی و خطر تبدیل شود. هر زن حق دارد در دوران بارداری به مراقبت‌های صحی مناسب و باکیفیت دست‌رسی داشته باشد.»

به باور او، نبود امکانات صحی می‌تواند جان مادر و کودک را با خطر روبه‌رو کند. زمانی که یک زن باردار نتواند به‌موقع معاینه شود، چالش‌هایی مانند کم‌خونی، فشار خون بالا، سوءتغذیه و دیگر مشکل دوران بارداری ممکن است دیر تشخیص شود.

او می‌افزاید که اگر هنگام زایمان پزشک، قابله یا امکانات عاجل در دست‌رس نباشد، احتمال بروز مشکل جدی برای مادر و نوزاد بیش‌تر می‌شود. به گفته‌ی او، این موضوع تنها یک مشکل صحی نیست، بلکه با حق اساسی زنان برای زندگی و دست‌رسی به خدمات صحی نیز ارتباط دارد.

رویا محبوبی برای بهبود وضعیت زنان باردار، افزایش و تجهیز مرکزهای صحی در منطقه‌های دوردست، افزایش شمار پزشکان زن و قابله‌ها، تامین دارو و تجهیزات ضروری و تقویت خدمات صحی سیار را از اقدام‌های مهم می‌داند. او هم‌چنان بر توجه به مشکل‌های اقتصادی خانواده‌ها و افزایش آگاهی زنان و خانواده‌ها درباره‌ی اهمیت معاینات دوران بارداری، تغذیه‌ی مناسب و نشانه‌های خطر تاکید می‌کند.

محبوبی می‌گوید: «مهم‌تر از همه، باید شرایطی فراهم شود که هر زن بتواند بدون مانع و در زمان نیاز به خدمات صحی مراجعه کند. سرمایه‌گذاری در صحت مادران، در حقیقت سرمایه‌گذاری برای سلامت خانواده و آینده‌ی جامعه است. هیچ زن نباید به دلیل فقر، محل زندگی یا کم‌بود امکانات، از حق دست‌رسی به مراقبت‌های صحی محروم بماند.»

این نگرانی‌ها در حالی مطرح می‌شود که افغانستان هم‌چنان یکی از کشورهایی با میزان بالای مرگ‌ومیر مادران است. بر بنیاد تازه‌ترین برآورد مشترک سازمان جهانی بهداشت، یونیسف، صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، بانک جهانی و سازمان ملل، نسبت مرگ‌ومیر مادران در افغانستان در ۲۰۲۳ حدود ۵۲۱ مرگ به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد زنده برآورد شده است.