روایت دوگانه از ۱۵ آگست؛ روز «فتح» طالبان و روز «سیاه» زنان
آینور سعیدپور
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، ۱۵ آگست برای زنان و دختران در افغانستان تنها یادآور تغییر یک نظام سیاسی نیست؛ این تاریخ برای میلیونها زن، آغاز دورهای از محدودیتهایی است که آموزش، کار، آزادی رفتوآمد، حضور در فضای عمومی و مشارکت اجتماعی و سیاسی آنان را دگرگون کرده است. طالبان اما این روز را «روز فتح» میخوانند و پنجمین سالگرد بازگشتشان به قدرت را با برافراشتن پرچمهای سفید و برگزاری مراسم در بخشهایی از کشور گرامی میدارند.
در دو روایت متفاوت از یک روز، طالبان از پایان جنگ و «فتح» سخن میگویند؛ در سوی دیگر، زنان ۱۵ آگست را «روز سیاه» در تاریخ افغانستان عنوان کرده و به گفتهی آنان، در این روز بخش بزرگی از آزادیها و فرصتهایشان را از دست دادند.
۱۵ آگست ۲۰۲۱، با ورود طالبان به کابل و خروج محمداشرف غنی، رییسجمهور پیشین افغانستان از کشور، نظام جمهوری سقوط کرد و طالبان پس از نزدیک به دو دهه دوباره قدرت را در دست گرفتند. از آن زمان تاکنون، ساختار سیاسی، اجتماعی و حقوقی افغانستان بهگونهای عمیق تغییر کرده است؛ اما در میان همه این تغییرات، وضعیت زنان یکی از مهمترین و گستردهترین تحولات پنج سال گذشته بوده است.
از «فتح» تا محدودیت؛ پنج سالی که زندگی زنان را تغییر داد
طالبان ۲۴ اسد را بهعنوان «روز فتح» رخصتی عمومی اعلام کردهاند و در پنجمین سالگرد بازگشتشان به قدرت، در بخشهایی از شهرها پرچمهای سفید این گروه برافراشته شده است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، در پیامی تصویری این روز را به شهروندان افغانستان تبریک گفته و آن را پایان «یک جنگ بزرگ و اشغال» توصیف کرده است. شماری دیگر از مقامهای طالبان، از جمله محمدیعقوب مجاهد، وزیر دفاع و سراجالدین حقانی، وزیر داخله این گروه نیز این روز را به هواداران این گروه تبریک گفته و بر حمایت از نظام طالبان تاکید کردهاند.
اما برای زنان، معنای ۱۵ آگست در پنج سال گذشته در بسیاری موارد نه در میدانهای جشن، بلکه در صنفهای خالی مکتب، دروازههای بستهی دانشگاهها، دفترهای خالی از کارمندان زن و خیابانهایی که حضور زنان در آنها بیش از گذشته با محدودیت روبهرو شده، شکل گرفته است.
سازمان ملل متحد، میگوید طالبان پس از بازگشت به قدرت، بیش از ۱۰۰ فرمان را برای محدودیت زنان و دختران اعمال کردهاند؛ محدودیتهایی که دسترسی آنان به آموزش، کار، آزادی رفتوآمد، خدمات صحی، عدالت و مشارکت در زندگی عمومی را تحت تاثیر قرار داده است.
تا ۲۰۲۶، دختران همچنان از آموزش متوسطه و تحصیلات عالی محروم اند و زنان نیز از بسیاری از مشاغل و عرصههای عمومی کنار گذاشته شدهاند. ولکر تورک، کمیشنر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، در فبروری ۲۰۲۶ گفت که زنان و دختران در افغانستان با تبعیض و سرکوب شدید جنسیتی روبهرو هستند و این محدودیتها حضور آنان در زندگی عمومی، آموزش، کار، مراقبتهای صحی، فضای مدنی و آزادی رفتوآمد و بیان را تحت تأثیر قرار داده است.
دخترانی که کتابهایشان بسته شد
یکی از نخستین و مهمترین تغییرات پس از بازگشت طالبان، محدودشدن آموزش دختران بود.
دختران بالاتر از صنف ششم از رفتن به مکتب محروم شدند و در دسامبر ۲۰۲۲، دروازههای دانشگاهها نیز به روی زنان بسته شد. سازمان ملل متحد آن زمان ممنوعیت تحصیل زنان در دانشگاهها را ادامه سیاستهای تبعیضآمیز طالبان علیه زنان و دختران دانست.
این تصمیم تنها یک محدودیت آموزشی نبود؛ بلکه مسیر آینده نسلی از دختران را تغییر داد. دخترانی که در سالهای پیش از بازگشت طالبان برای پزشکشدن، خبرنگارشدن، استادشدن، مهندسشدن و ورود به بازار کار آموزش میدیدند، ناگهان با آیندهای نامعلوم روبهرو شدند.
در همین حال، سازمان ملل متحد هشدار داده که محدودیتهای آموزشی و کاری زنان میتواند پیامدهای اجتماعی بلندمدتی، از جمله افزایش ازدواج کودکان، داشته باشد.
برای بسیاری از خانوادهها، تعطیلی مکتبهای دخترانه به معنای توقف یک مسیر آموزشی بود؛ اما برای دختران، این توقف به معنای ازدسترفتن سالهایی است که دیگر بازنمیگردندږ
حذف زنان؛ از آموزش تا کار و حضور در جامعه
محرومیت از آموزش تنها یکی از حلقههای محدودیتهایی است که در پنج سال گذشته بر زندگی زنان و دختران افغانستان سایه انداخته است.
زنان از بسیاری از مشاغل کنار گذاشته شده و محدودیتهای مختلف بر کار آنان در نهادهای دولتی، سازمانهای غیردولتی و دیگر بخشها اعمال شده است. در کنار آن، آزادی رفتوآمد زنان نیز محدودتر شده و حضور آنان در برخی مکانهای عمومی، از جمله پارکها، ورزشگاهها و حمامهای عمومی، ممنوع شده است.
یوناما نیز، در گزارشهای دورهای خود از ادامه محدودیتهای اعمالشده بر زنان و دختران خبر داده است. گزارش این نهاد درباره سه ماه نخست ۲۰۲۶، از ادامه اجرای برخی محدودیتهای پوشش و رفتوآمد زنان در شماری از ولایتها خبر میدهد.
در چنین شرایطی، خانه برای بسیاری از زنان نه انتخاب، بلکه بهتدریج به تنها فضای باقیمانده برای زندگی اجتماعی تبدیل شده است؛ وضعیتی که سازمان ملل متحد پیشتر نیز، درباره آن هشدار داده و گفته بود سیاستهای طالبان زنان و دختران را عملاً به خانه محدود میکند.
این محدودیتها در کنار هم، تنها حقوق یک گروه اجتماعی را محدود نمیکند؛ بلکه بر اقتصاد خانواده، سلامت، آموزش نسل آینده و ظرفیت توسعه افغانستان نیز اثر میگذارد.
زنانی که از فضای عمومی حذف شدند
پنج سال گذشته برای زنان در افغانستان تنها دوره محرومیت از آموزش و کار نبوده است؛ فضای عمومی نیز برای آنان کوچکتر شده است. زنان در گذشته در نهادهای دولتی، رسانهها، دانشگاهها، مکتبها، سازمانهای مدنی، شرکتهای خصوصی و فعالیتهای اجتماعی حضور داشتند. با بازگشت طالبان، این حضور بهتدریج محدود شد.
سازمان ملل متحد در ارزیابیهای خود تاکید کرده که زنان در افغانستان بهطور سیستماتیک از زندگی عمومی و سیاسی کنار گذاشته شدهاند. گزارش شاخص جنسیتی سازمان ملل متحد نیز نشان میدهد که افغانستان همچنان با یکی از عمیقترین شکافهای جنسیتی جهان روبهرو است. در چنین فضایی، زنان نه تنها فرصت مشارکت در تصمیمگیریهای سیاسی را از دست دادهاند، بلکه امکان اثرگذاری بر تصمیمهایی را نیز از دست دادهاند که مستقیماً زندگی آنان را تعیین میکند.
یاسمین غیاثی، بنیانگذار بنیاد آزادی و اندیشه زنان افغانستان، ۱۵ آگست ۲۰۲۱ را نقطهی آغاز دورهای از سرکوب، محرومیت و نقض گسترده حقوق شهروندان میداند. او میگوید بازگشت طالبان به قدرت، برای میلیونها شهروند حق انتخاب، مشارکت سیاسی و بخشی از امید آنان به آینده را از بین برده است.
غیاثی، ۱۵ آگست را «روز سیاه» در تاریخ معاصر افغانستان خوانده و میگوید این روز تنها پایان یک حکومت نبود، بلکه آغاز دورهای بود که در آن، به گفتهی او، قدرت سیاسی از اراده مردم جدا شد. او افزوده که حذف زنان از زندگی عمومی، بستهشدن دروازههای آموزش به روی دختران، محدودشدن آزادی بیان و گسترش فضای ترس، از مهمترین پیامدهای پنج سال گذشته است.
رسانهای که باید از زنان بگوید
تغییرات پنج سال گذشته تنها بر زندگی زنان اثر نگذاشته؛ بلکه توانایی رسانهها برای روایت زندگی آنان نیز محدود شده است.
در نخستین ماههای پس از بازگشت طالبان، صنعت رسانهای افغانستان با بحران گسترده اقتصادی، تعطیلی رسانهها، بیکاری خبرنگاران و افزایش محدودیتهای امنیتی و محتوایی روبهرو شد.
گزارشگران بدون مرز در دسامبر ۲۰۲۱ اعلام کرده بود که از زمان بازگشت طالبان، ۲۳۱ رسانه در افغانستان تعطیل شده و بیش از شش هزار و ۴۰۰ خبرنگار کار خود را از دست دادهاند؛ زنان خبرنگار بیش از دیگران آسیب دیده و چهار تن از هر پنج زن خبرنگار دیگر کار نمیکردند.
یک سال پس از بازگشت طالبان نیز، این نهاد اعلام کرد که نزدیک به ۶۰ درصد خبرنگاران افغانستان، بهویژه زنان، کار خود را از دست دادهاند.
در سالهای بعد، محدودیتها ادامه یافت. گزارشگران بدون مرز میگوید رسانههای افغانستان با کنترل شدید محتوایی روبهرو هستند و فضای رسانهای این کشور از تکثر و صداهای مخالف تهیتر شده است.
این وضعیت برای رسانههای زنمحور معنای مضاعفی دارد؛ زیرا هرچه فضای رسانهای محدودتر شود، روایت زنانی که خودشان امکان حضور آزادانه در جامعه و رسانه را ندارند نیز کمتر شنیده میشود.
به گفته یک خبرنگار در کابل که به دلیلهای امنیتی نمیخواهد نامش در گزارش ذکر شود، وزارت اطلاعاتوفرهنگ طالبان بهگونه شفاهی از رسانهها خواسته است دستآوردهای این گروه را در پنجمین سالگرد بازگشت طالبان به قدرت بهگونه گسترده پوشش دهند.
او میگوید شماری از رسانهها در این روزها گزارشهایی درباره روابط خارجی، اقتصاد و وضعیت امنیتی تهیه کردهاند؛ اما روایت بخش بزرگی از شهروندان درباره مشکلات اقتصادی، بیکاری و محدودیتهای اجتماعی کمتر مجال انتشار یافته است.
این خبرنگار میگوید موضوعهایی مانند حقوق زنان، وضعیت دختران، بازگشایی مکتبها و دانشگاهها و خواستههای شهروندان برای فرصتهای کاری و اقتصادی نیز با محدودیت در پوشش رسانهای روبهرو است.
«روز فتح» در برابر «روز سیاه»
در چنین فضایی، ۱۵ آگست برای زنان معترض افغانستان به روزی برای بازخوانی پنج سال گذشته تبدیل شده است. شماری از زنان معترض و جنبشهای اعتراضی در کابل و برخی ولایتهای افغانستان، با وجود محدودیت بر برگزاری تجمعهای اعتراضی، در مکانهای سربسته گردهمایی برگزار کرده و این روز را «روز سیاه» خواندهاند.
اعضای جنبش شنبههای ارغوانی نیز در تخار، هرات، کابل و مزارشریف گردهم آمده و گفته زنان و دختران از قربانیان اصلی سیاستهای طالبان اند.
این جنبش در بیانیهای، وضعیت کنونی افغانستان را مجموعهای از بحرانهای سیاسی، اقتصادی، حقوقبشری و اجتماعی دانسته و گفته فروپاشی نهادهای دولتی و حقوقی، بحران اقتصادی و فقر، محدودشدن آزادیهای اساسی و آسیبهای اجتماعی از پیامدهای پنج سال حاکمیت طالبان بوده است.
صنم کبیری، فعال حقوق بشر و از زنان معترض افغانستان، نیز ۱۵ آگست را «روز سیاه در تاریخ معاصر افغانستان» خوانده است. او میگوید زنان و دختران در پنج سال گذشته با تبعیض، محرومیت از آموزش و نقض حقوق بشر روبهرو بودهاند؛ اما به باور او، صدای زنان همچنان خاموش نشده است.
کبیری پنج سال گذشته را دورهای از «تبعیض جنسیتی، نقض حقوق بشر، محرومیت دختران از آموزش و تحصیل، سکوت و فریاد» توصیف کرده است. او همچنان از جامعهی جهانی خواسته است در برابر وضعیت زنان افغانستانی سکوت نکند و برای پایاندادن به تبعیض علیه آنان اقدام عملی انجام دهد.
آیندهای که زنان آن را نمیپذیرند
خدیجه پاینده، عضو شبکه مشارکت سیاسی زنان افغانستان، نیز میگوید ۱۵ آگست برای زنان و دختران افغانستان یادآور ازدسترفتن بخش بزرگی از آزادیها و حقوق آنان است.
او میگوید زنانی که از آموزش، کار، آزادی و مشارکت سیاسی محروم شدهاند، همچنان برای بازپسگیری حقوق خود تلاش میکنند. پاینده تاکید میکند که حضور زنان برای آیندهی افغانستان ضروری است و میگوید: «افغانستان بدون زنان، آینده ندارد.»
این نگاه با یافتههای نهادهای بینالمللی نیز، همخوانی دارد. سازمان ملل متحد بارها تاکید کرده است که ثبات و توسعه افغانستان بدون مشارکت کامل زنان ممکن نیست.
در واقع، مسالهی زنان در افغانستان تنها یک موضوع حقوقبشری نیست؛ به مسالهای مرتبط با آینده کشور تبدیل شده است. جامعهای که بخش بزرگی از جمعیت خود را از آموزش، بازار کار و تصمیمگیری کنار میگذارد، نه تنها فرصتهای فردی زنان، بلکه بخشی از ظرفیت انسانی و اقتصادی خود را نیز از دست میدهد.
در میان روایتهای مربوط به ۱۵ آگست، داستان دخترانی که برای ادامه زندگی و تحصیل افغانستان را ترک کردهاند، بخش دیگری از پیامدهای این روز را نشان میدهد.
نگین خپلواک، عضو شبکه مشارکت سیاسی زنان افغانستان، در پیامی به مناسبت پنجمین سالگرد بازگشت طالبان، داستان یک دختر مهاجر افغانستانی را روایت کرده است؛ دختری که میخواست درس بخواند، پیشرفت کند و با دانش خود جهان را تغییر دهد.
به روایت خپلواک، این دختر با کتابهایی در دست و رویاهایی برای آینده، برای ساختن زندگی خود تلاش میکرد؛ اما پس از تغییر قدرت، شرایط افغانستان او را مجبور کرد کشورش را ترک کند. او میگوید این دختر با یک چمدان کوچک کشورش را ترک کرد، اما امیدش را با خود برد. «او فرار نکرد؛ او برای نجات آیندهاش قدم برداشت.»
پنج سال بعد؛ دو روایت از یک تاریخ
پنج سال پس از ۱۵ آگست، طالبان این تاریخ را نماد پیروزی و پایان جنگ میدانند و از شهروندان میخواهند از آن تجلیل و از نظامشان حمایت کنند.
در سوی دیگر، زنان و دخترانی ایستادهاند که این تاریخ را با بستهشدن دروازههای مکتب و دانشگاه، از دستدادن شغل، محدودشدن حضور اجتماعی، مهاجرت و کاهش آزادیهای فردی به یاد میآورند.
در فاصله میان این دو روایت، افغانستان پنج سال پر از تغییر را پشت سر گذاشته است؛ پنج سالی که در آن ساختار سیاسی کشور تغییر کرد، اما همزمان بحران اقتصادی و انسانی ادامه یافت و محدودیتهای حقوقبشری، بهویژه علیه زنان و دختران، به یکی از مهمترین موضوعهای افغانستان در سطح جهان تبدیل شد.
سازمان ملل متحد، به مناسبت پنجسالی طالبان اعلام کرده که دستکم ۱۰۰ فرمان، دستور و رویه طالبان مستقیماً زندگی، بدن و انتخابهای زنان و دختران را هدف قرار داده است. آنچه در نخستین ماههای پس از ۱۵ آگست بهعنوان مجموعهای از محدودیتها آغاز شد، در پنج سال به شبکهای گسترده از مقررات و رویههایی تبدیل شده که بخشهای مختلف زندگی زنان را دربر گرفته است.
از این منظر، ۱۵ آگست تنها یک تاریخ در تقویم سیاسی افغانستان نیست؛ تاریخی است که سرنوشت یک نسل را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
برای طالبان، این روز «فتح» است؛ اما برای زنانی که درهای مکتب، دانشگاه، دفتر کار و بخشهایی از جامعه را به روی خود بسته دیدهاند، معنای آن متفاوت است.
و شاید روایت پنج سال گذشته را بتوان در همین تضاد خلاصه کرد: در حالی که یک طرف از پیروزی سخن میگوید، طرف دیگر از آیندهای سخن میگوید که پنج سال است برای بازپسگرفتن آن تلاش میکند.
