روز جهانی زنان در دیپلماسی؛ از مشارکت سیاسی تا حذف زنان در دیپلماسی افغانستان
آینور سعیدپور
همزمان با روز جهانی زنان در دیپلماسی، در حالی که جهان بر نقش زنان در سیاست خارجی تاکید میکند، در افغانستان در سالهای اخیر به دنبال تحولهای سیاسی و سیاستهای طالبان، حضور زنان از جایگاه سفیر و دیپلمات به حذف کامل از ساختار رسمی دیپلماسی رسیده است.
شماری از زنان فعال و آگاهان روابط بینالملل میگویند که حذف زنان از دیپلماسی افغانستان تنها یک تغییر ساختاری نیست، بلکه به معنای ازدسترفتن بخشی از ظرفیت انسانی و تنوع دیدگاهها در سیاست خارجی این کشور است.
حلیمه پژواک، فعال حقوق زن و سیاسی، میگوید که روز جهانی زنان در دیپلماسی برای زنان و دختران در افغانستان «چندبعدی» و دارای معنای نمادین و سیاسی است.
او، میافزاید که این روز یادآور این واقعیت است که حضور زنان در عرصههای تصمیمگیری جهانی یک امتیاز نیست، بلکه بخشی از حق مشارکت و برابری در ساختن سیاست و تصویر یک کشور است.
به گفتهی پژواک، برای زنان افغانستانی این روز یادآور «آیندهای است که در گذشته در آن حضور داشتند، اما اکنون از آن کنار زده شدهاند.»
پژواک، میگوید در سالهای گذشته زنان در افغانستان در وزارت خارجه، بهعنوان سفیر و در نهادهای سیاسی و بینالمللی حضور داشتند، اما امروز این حضور ازمیان رفته و ساختارهای سیاسی و دیپلماتیک کشور «کاملاً مردانه» شده است.
او حذف زنان از دیپلماسی را تنها یک مسئله داخلی ندانسته و تأکید میکند که این روند بر اعتبار بینالمللی افغانستان نیز تأثیر منفی میگذارد.
به گفتهی او، حضور زنان در دیپلماسی را مهم عنوان کرده و میافزاید که فعالیت زنان در بخشی سیاسی تصویر یک کشور را چندصدا میسازد و باعث میشود موضوعهایی چون آموزش، خانواده و مسائل اجتماعی بهتر بازتاب داده شود؛ در حالی که حذف آنان، این تصویر را محدود و تکبعدی میکند.
این فعال حقوق زن، همچنان میگوید که حذف زنان تنها به معنای ازدستدادن افراد نیست، بلکه به معنای از دسترفتن «سرمایهی انسانی، تخصص و تنوع دیدگاهها» در سیاست خارجی افغانستان است.
او در عین حال آیندهی حضور زنان در دیپلماسی افغانستان را وابسته به تغییرهای سیاسی و اجتماعی دانسته و احتمال بازگشت تدریجی، حضور غیررسمی از طریق نهادهای مدنی و شکلگیری شبکههای دیاسپورا را از سناریوهای ممکن عنوان میکند.
در همین حال سونیا کاکر، آگاه روابط بینالملل، میگوید که روز جهانی زنان در دیپلماسی یادآور دورهای است که زنان افغانستانی در بالاترین سطوح نمایندگی کشور حضور داشتند و صدای افغانستانی را در جهان بازتاب میدادند.
او، میافزاید که کاهش حضور زنان در دستگاه دیپلماسی نه تنها فرصتهای حرفهای آنان را از بین برده، بلکه افغانستان را از بخشی از ظرفیت انسانی، تخصص و تنوع دیدگاهها محروم کرده است.
به گفتهی کاکر، حضور زنان در دیپلماسی به جهان کمک میکند که تصویر کاملتری از یک جامعه ارایه شود و حذف آنان به معنای محدودشدن این روایت است. «حضور زنان در دیپلماسی به جهان کمک میکند تا تصویر کاملتر و واقعیتری از یک جامعه را ببیند؛ از همین رو، نبود آنان به معنای خاموششدن بخشی از این روایت است.»
این آگاه روابط بینالملل تاکید میکند که با وجود محدودیتها، دانش و تجربهی زنان افغانستانی همچنان پابرجاست و امید میرود در آینده دوباره نقش فعال در نمایندگی کشور خود ایفا کنند.
طاهره ناصری، مدافع حقوق زنان و بنیانگذار جنبش «زنان به سوی آزادی»، در گفتوگو با خبرگزاری بانوان افغانستان، میگوید که طالبان با سیاستها و محدودیتهای گستردهی خود، زنان را بهگونهی کامل از عرصهی دیپلماسی حذف کردهاند. به گفتهی او، در حالی که روز جهانی زنان در دیپلماسی در بسیاری از کشورها فرصتی برای تجلیل از نقش و دستآوردهای زنان در سیاست خارجی و روابط بینالملل است، زنان در افغانستان از ابتداییترین فرصتهای حضور در ساختارهای تصمیمگیری و نمایندگی سیاسی محروم ماندهاند.
ناصری، میافزاید که در سالهای اخیر، نهتنها هیچ زنی در جایگاههای دیپلماتیک و سیاسی نقش موثری نداشته، بلکه محدودیتهای اعمالشده بر زنان، دامنهی گستردهای از حقوق اجتماعی، آموزشی و مدنی آنان را نیز دربر گرفته است.
او با اشاره به حذف وزارت امور زنان و محدودیتهای گسترده بر آزادی بیان زنان میگوید: «زنان امروز نهتنها از حضور در سیاست و دیپلماسی محروم شدهاند، بلکه حتا برای بیان دیدگاهها و مطالبات خود نیز با محدودیتهای جدی روبهرو استند. صدای زنان سرکوب شده و فضای عمومی برای مشارکت آنان روزبهروز تنگتر شده است.»
این مدافع حقوق زنان، تاکید میکند که وضعیت کنونی زنان افغانستانی با معیارهای جهانی مشارکت سیاسی و دیپلماتیک فاصلهی چشمگیری دارد. به باور او، طالبان زنان را از بسیاری از عرصههای عمومی کنار زدهاند و نگاه حاکم بر این گروه، زمینهی حضور برابر زنان در سیاست، دیپلماسی و نهادهای تصمیمگیر را از میان برده است.
ناصری میگوید: «وقتی زنان حتا از حق آموزش، کار و حضور در زندگی عمومی محروم باشند، صحبت از مشارکت آنان در دیپلماسی و سیاست عملاً بیمعنا میشود. زنان افغانستانی امروز با یکی از گستردهترین اشکال حذف سیستماتیک از عرصهی عمومی مواجهاند.»
در همین حال، ترنم سادات سیدی، فعال حقوق زنان و رییس شبکهی مشارکت سیاسی زنان افغانستان، بر حق زنان برای حضور آزادانه و برابر در تمامی عرصههای اجتماعی، سیاسی و دیپلماتیک تاکید میکند. او میگوید کع زنان باید بر اساس تواناییها، تخصص و شایستگیهای خود فرصت مشارکت در همه حوزهها را داشته باشند و حذف آنان از فرآیندهای تصمیمگیری، به معنای نادیدهگرفتن نیمی از ظرفیت جامعه است.
سیدی باور دارد تا زمانی که صدای زنان در تصمیمگیریهای کلان کشور شنیده نشود، دستیابی آنان به حقوق اساسی و شهروندیشان نیز با چالشهای جدی روبهرو خواهد بود. او با اشاره به محدودیتهای گستردهی اعمالشده از سوی طالبان میگوید که زنان افغانستانی در نزدیک به پنج سال گذشته حتا از حق تصمیمگیری دربارهی زندگی شخصی خود نیز محروم بودهاند.
به گفتهی او، روز جهانی زنان در دیپلماسی برای زنان افغانستانی بیش از آنکه یک مناسبت برای تجلیل باشد، یادآور از دست رفتن دستآوردهایی است که زنان در دههها تلاش و مبارزه در عرصههای مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و دیپلماتیک به دست آورده بودند.
این فعال حقوق زنان، میافزاید که با وجود حذف زنان از ساختارهای سیاسی و مرکرهای تصمیمگیری، آنان همچنان از مبارزه برای دستیابی به حقوق و آزادیهای خود دست نکشیده و در داخل و خارج از کشور به تلاشهای مدنی و دادخواهانه ادامه میدهند.
سیدی هشدار میدهد که حذف زنان از عرصهی سیاست و دیپلماسی تنها به زنان آسیب نمیرساند، بلکه پیامدهای گستردهای برای آینده افغانستان به همراه دارد. به باور او، نبود زنان در ساختارهای تصمیمگیری، تنوع دیدگاهها و تجربههای لازم برای سیاستگذاری را از میان برده و کشور را بیش از پیش به سوی انزوا و عقبماندگی سوق داده است.
او میگوید: «افغانستان در گذشته زنان دیپلمات، سیاستمدار و متخصصان برجستهای داشت که میتوانستند واقعیتهای اجتماعی، فرهنگی و انسانی کشور را در سطح بینالمللی بهتر بازتاب دهند. حضور زنان در عرصهی دیپلماسی نه تنها به تقویت جایگاه افغانستان در جهان کمک میکرد، بلکه فرصتی بود تا موضوعهایی چون حقوق بشر، آموزش دختران و وضعیت زنان با صدایی معتبرتر و فراگیرتر به جامعه جهانی منتقل شود.»
در همین حال، زحل خالقی، دانشآموختهی رشته شرعیات دانشگاه کابل، میگوید که از کودکی آرزو داشته در جایگاهی قرار گیرد که بتواند از مردم و کشورش نمایندگی کند. او دیپلماسی را نه یک شغل، بلکه فرصتی برای رساندن صدای زنان افغانستانی به جهان میداند.
او در بخشی از سخنانش میافزاید: «از کودکی علاقه داشتم در جایگاهی قرار بگیرم که بتوانم از مردم و کشورم نمایندگی کنم. دیپلماسی برای من تنها یک شغل نبود؛ بلکه فرصتی بود تا صدای زنان افغانستانی را به جهان برسانم، از حقوق آنان دفاع کنم و برای ایجاد تفاهم، صلح و عدالت تلاش نمایم.»
خالقی میگوید که دیدن زنان افغانستانی در عرصه دیپلماسی برای او الهامبخش بوده و نشان میداد که زنان افغانستانی توانایی حضور در سطوح بالای سیاسی و بینالمللی را دارند.
اما او میافزاید که در شرایط کنونی، رسیدن به این هدف «تقریباً ناممکن» به نظر میرسد؛ هرچند امید خود را از دست نداده است.
خالقی، از جامعهی جهانی میخواهد که صدای زنان افغانستانی را فراموش نکند و برای تحقق حق آموزش، کار و مشارکت اجتماعی آنان در کنارشان بایستد. «زنان افغانستانی با وجود متحملشدن زخمها، درد، رنج، تحقیر و نادیدهگرفتهشدنهای فراوان باز هم آنان انسانهای توانمند، بااستعداد و مقاومی اند که تنها خواهان حقوق اساسی خود، از جمله حق آموزش، کار، آزادی و مشارکت در جامعه اند.»
در همین حال، دفتر نمایندگی سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) نیز، به مناسبت روز جهانی زنان در دیپلماسی تأکید کرده که زنان دیپلمات تنها مشارکتکننده نیستند، بلکه «رهبران، میانجیگران صلح و مدافعان برابری» استند.
یوناما، افزوده است که مشارکت زنان در تصمیمگیریهای سیاسی برای تحقق صلح پایدار و توسعه فراگیر ضروری است و باید فرصتهای برابر برای زنان و دختران افغانستانی فراهم شود تا بتوانند در تمامی عرصهها، از جمله دیپلماسی، نقش فعال داشته باشند.
این نهاد تاکید کرده که مشارکت کامل و معنادار زنان، نه تنها یک حق اساسی، بلکه پیششرط جوامع نیرومندتر، تابآورتر و صلحآمیزتر است.
در حالی که جهان روز زنان در دیپلماسی را بهعنوان نمادی از نقش زنان در سیاست خارجی و همکاریهای بینالمللی گرامی میدارد، تجربه افغانستان از دید برخی زنان و کارشناسان، روایتی از گذار از حضور فعال زنان در دیپلماسی به حذف تقریباً کامل آنان از این عرصه است؛ تغییری که به باور آنان نه تنها بر زندگی زنان، بلکه بر تصویر و جایگاه بینالمللی کشور نیز تأثیر گذاشته است.
روز جهانی زنان در دیپلماسی برای نخستینبار در ۲۰۲۲ میلادی از سوی سازمان ملل متحد نامگذاری شد. هدف از این نامگذاری، برجستهسازی نقش زنان در سیاست خارجی و تصمیمگیریهای بینالمللی و تأکید بر اهمیت مشارکت برابر و معنادار آنان در فرآیندهای دیپلماسی، صلحسازی و همکاریهای جهانی است. این روز همچنان یادآور این واقعیت است که حضور زنان در دیپلماسی نهتنها یک حق اساسی، بلکه یکی از عناصر مهم در تقویت جوامع فراگیرتر و پایدارتر به شمار میرود.
