آنچه بر زنان تجارتپیشه در سال ۲۰۲۳ گذشت
حدیث حبیبیار
در یک سال اخیر دهها تاجر، سرمایهگذار و صنعتکار زن در افغانستان بر اثر محدودیتها و فرمانهای طالبان، عدمدسترسی به بازار و چالشهای مالی کارشان را کاملا از دست دادهاند. دفتر سازمان ملل متحد برای برابری جنسیتی و توانمندسازی زنان گفت که محدودیتهایی که زنان افغانستانی با آن مواجه هستند، فرصتهای درآمدزایی آنها را محدود میکند. بر اساس سروی که این ادارۀ سازمان ملل متحد انجام داده، در ماه جون ۸۰ درصد زنان در افغانستان گفتند که تواناییشان برای انجام فعالیتهای تجاری و درآمدزا کاهش یافته در حالیکه این آمار در ماه آپریل ۷۵ درصد بوده است.
زنان سازمان ملل متحد با اطلاعاتی که براساس گفتوگو با ۵۹۲ زن در ۲۲ ولایت انجام داده، همچنان گفته است که نقش زنان در تصمیم گیریها و تجارت در نیمۀ اول سال ۲۰۲۳ به گونۀ چشمگیری کاهش یافته است. تقریباً تمامی این زنان گفته اند که تحت هیچ شرایطی طالبان به رسمیت شناخته نشوند یا اینکه به رسمیت شناختنشان مشروط به بهبود حقوق زنان و مساعد ساختن زمینه رشد تجارت باشد.
براساس این گزارش، میزان افسردگی، اضطراب و انزوا در بین زنان افغانستانی، بخصوص زنان متشبث از ماههای جنوری و مارچ تا ماههای اپریل و جون از ۵۷ درصد به ۶۹ درصد افزایش یافته است.
دیدگاه جهان از جایگاه زنان تجارتپیشه
بانک جهانی در گزارش سالانهی زیر نام “زنان، تجارت و قانون” افغانستان را در میان کشورهای جا دادهاست که زنان در آن کمترین سهم را در بخشهای گونهگون به ویژه در بخش تجارت دارند. بربنیاد این گزارش، افغانستان پس از یمن و سودان، بدترین کشور برای زنان تجارتپیشه است.
بانک جهانی میگوید که افغانستان با داشتن (۳۱،۹ نمره) پس از یمن و سودان، بدترین کشور در سطح جهان برای زنان تجارتپیشه است. تغییر نظام، وضع محدودیتها بر کار و آموزش زنان و مسایل دیگر نه تنها بر اقتصاد افغانستان اثر منفی گذاشته، بلکه به زنان و دختران نیز آسیبهای جدی رساندهاست.
تأثیر فرمانهای طالبان بر تجارت زنان
طالبان در سال ۲۰۲۳، بیش از ۵۰ فرمان بر زنان صادر کردند؛ که آزادی، حرکت و توانایی زنان برای یافتن شغل و تحصیل را محدود ساختاست. این تغییر نظام در کشور، هم بر اقتصاد کشور و هم بر رفاه مردم به ویژه زنان و دختران تاثیرمنفی گذاشته است.
بنفشه رها-[نام مستعار]، یکی از آگاهان مسائل اقتصادی و ماستر از رشتهی اقتصاد و تشبثات، که به مدت پنج سال در دانشگاههای خصوصی استاد بوده است؛ میگوید که استقلالیت اقتصادی زنان به شدت تحت تاثیر تحصیلات زنان است. به هر اندازه که به زنان اجازه تحصیل داده شود. مشارکت زنان در بازار کار و تجارت افزایش مییابد.” هر چقدر زنان در انزوا قرار گیرند، کاهش بهرهوری اقتصاد و عدم وجود خلاقیتها را در جامعه مشاهده خواهیم کرد.”
کمبود بودجه و نبود محرم مرد
تجارتهای کوچک میتوانند تغییری بزرگی در زندگی زنان افغانستانی بیاورند. اما آنانی که میخواهند این گونه کار و بار را راهاندازی کنند، با موانع متعددی از جمله کمبود بودجه و نبود محرم مرد برای سفر تجاری رو به رو هستند.
بهناز سلجوقی، مسؤل اتاقهای تجارت هرات میگوید که از دو سال به اینسو۵۶۰ زن در این ولایت مصروف تجارت هستند. که در سال ۲۰۲۳ بعضی از آنان تازه به تجارت روی آوردند.” یکی از چالشهای زنان متشبث کمبود بودجه و عدمآگاهی از بازاریابی است که باعث میشود زنان نتوانند به داخل و خارج از کشور سفرهای تجاری داشته باشند.” همچنان او میافزاید که زنان تجارتپیشه نمیتوانند بدون محرم سفر کنند؛ اگر بودجهکافی در اختیاری زنان قرار گیرد میتوانند که با محرم خود سفر کرده و به بازارهای جهانی راه پیدا کنند.
در همینحال، شماری از زنان متشبث به مناسبت پایان سال ۲۰۲۳، سهم زنان را در بخشهای گونهگون به ویژه در بخش بازرگانی و اقتصاد بسا مهم میدانند. و خواهان برطرف شدن محدودیتها از سر راه زنان و توزیع جواز کار بر زنان متشبث هستند.
شکریه احمدی، بانوی متشبث در یک مصاحبه با خبرگزاری بانوان افغانستان گفت” از سال ۱۳۹۹ در بخش تجارت ادویهجات طبیعی، آغاز به فعالیت کردم. متأسفانه به دلیل وضعیت اقتصادی خراب و بیکار شدن زنان در سال ۲۰۲۳، فعالیت زنان در افغانستان بسیار کاهش یافته است.”
او میگوید علاوهبر وضعیت اقتصادی خراب، نداشتن جواز رسمی و محرم مرد بخاطر سفرهای تجاری نیز چالشهای بزرگی برای تجارت و فعالیت زنان افغانستانی است. در یک سال گذشته زنان بیشماری کشور را به خاطر محدودیتهای وضع شده ترک کردند. و در شرایط فعلی تعداد اندکی با مشکلات مبارزه میکنند و به فعالیت شان در کشور هنوز ادامه میدهند.
چالشها در پشتپردهی نمایشگاههای زنان
در جریانی سال ۲۰۲۳، شمار نمایشگاههای صنایع دستی زنان در افغانستان افزایش یافته است. که همواره زنان متشبث در این نمایشگاهها از رکود بازار کار خبر دادند.
رویا همدرد-[نام مستعار ]- اشتراککننده در یکی از نمایشگاههای ولایت هرات، به خبرگزاری بانوان افغانستان میگوید که چیز جالبی در نمایشگاهها ندیده و این نمایشگاهها باعث میشود که زنان را از سایر بخشها مانند سیاست و آموزش دور بسازد. و از ناچاری زنان سواستفاده شود.”طرفدار این نیستم که یک زن تنها در بخش صنایعدستی و تجارت مصروف باشد. باید فرصت در دیگر بخش ها نیز به زنان داده شود؛ این زنان از روی مجبوری نمایشگاه برگزار میکنند که اکثریت شان حتا تجربهکاری ندارند.”
همچنان شماری بانوان از ولایتهای مختلف به امید بازاریابی به فرآوردهها و صنایع دستیشان به نمایشگاه خدیجهالکبری در کابل اشتراک کردند؛ اما به دلیل ممنوعیتهای که از سوی طالبان وضع شد؛ کسی از این نمایشگاه خرید نکرد. که عدم آگاهیدهی از سوی رسانهها و تبلیغات از این نمایشگاه باعث شد، نمایشگاه زنان تجارتپیشه و متشبث به رکود مواجه شود.
همزمان با برگزاری نمایشگاه بینالمللی خدیجهالکبرا در کابل، شماری از زنان تجارتپیشه در شهر مزارشريف مرکز ولایت بلخ نیز، از عدم گزینش شفاف آنان در نمایشگاهها، از سوی مسوولین شکایت کردند.
این زنان میگویند؛ با بلند بودن کرایهی دکان و کمرنگ بودن مشتری، تنها راه درآمد آنان از طریق اشتراک در نمایشگاهها و پروژههای مربوط به زنان تجارتپیشه است؛ که آن هم بر اساس شناخت صورت میگیرد.
شماری از این زنان که چندینسال تجربهی کار در عرصههای آرایشگری، قالینبافی، خیاطی و تهیه ترشی و چتنی را دارند، میگویند؛ پس از روی کار آمدن طالبان هر زن دکاندار که “واسطه” دارد؛ میتواند در نمایشگاهها شرکت کند.
در همین حال، یکی از زنان فروشنده به خبرگزاری بانوان افغانستان اظهار داشت که؛ مارکیتداران در حضور و عدم حضور آنان در نمایشگاهها “نقش” دارند: یکی از آنان که تجربهی بی سابقهی در تجارت دارد گفت:«من ۹ سال میشود در تجارت هستم خبر ندارم از نمایشگاهها، ولی کسانیکه دو سال میشود دکان گرفتند، و هیچ یک از آنان در قسمت دکانداری تجربه ندارد در کابل به نمایشگاه فرستاده شدند.»
حمایت جامعهی جهانی از زنان تجارتپیشه
بعد از تلاشهای بیپایان زنان افغانستانی و رکود بازار تجارت آنها جامعه جهانی درصدد کمک به بانوان متشبث افغانستانی برآمد.
در تازهترین موارد کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان اعلام کرده که به هدف تقویت تجارت و ایجاد فرصتهای شغلی برای زنان، مرکز تجارتی جدیدی را در ولایت بامیان افتتاح کردهاست. این نهاد با نشر پیامی در صفحه ایکس نوشته که این مرکز ویژه بانوان است که برای آنان در این ولایت برنامههای آموزشفنی و حرفهای را نیز ارایه خواهد کرد. بهگفتهی کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان این مرکز دارای ۲۰ دکان است که زنان و دختران تجارت پیشه را با بازارهای محلی وصل میسازد.
این سازمان تاکید کرده که این مرکز تجاری برای زنان و دختران در این ولایت، برنامههای آموزش فنی و حرفهای را نیز ارایه خواهد کرد؛ که برای این زنان تجارتپیشه، در قسمت توسعهی مهارتهای شان، وصلشدن آنان به بازارها و همچنان در ارایه کمکهای مالی و رهنماییهای لازم برای راهاندازی کسبوکار کمک خواهدکرد.
همزمان با رکود بازار کار زنان تجارتپیشه، اتحادیه اروپا و برنامه توسعه و پیشرفت سازمان ملل متحد حمایت خود را از زنان متشبث افغانستانی اعلان کردند. تجارت در افغانستان تنها بخشی است که زنان میتوانند در آن فعالیت کنند.
به تاریخ (۹ عقرب ۱۴۰۲) اتحادیه اروپا و برنامه توسعه و پیشرفت سازمان ملل متحد، یک برنامهی مشترک حمایت از زنان متشبث را در شش ولایت افغانستان روی دست گرفتند؛ که از این طریق برای زنان قرضههای کوچک داده میشود. شماری از زنان با استقبال از این برنامه، میگویند که پس از وضع محدودیتهای کاری و آموزشی، زنان مجبور هستند که به تجارت روی بیاورند چون هیچ زمینهی دیگری برای رشد و فعالیت آنان وجود ندارد؛ که چنین برنامهها میتواند برای آنان ممد واقع گردد.
این برنامهی توسعه و پیشرفت سازمان ملل متحد و نمایندگی اتحادیه اروپا در افغانستان، 15 میلیون یورو به حمایت از زنان متشبث اختصاص دادهاست. و زنان از سازمانهای بینالمللی خواستند که زنان افغانستانی را در تمام عرصهها، حمایت کنند.
این در حالیست که وزارت اقتصاد افغانستان در (۲۰ حوت سال ۱۳۹۹) گفت که شرکتهای تجارتی که مدیران و مالکان آن زنان هستند، افزایش یافته و رقم زنانی که در این کشور کسب و کار کوچک و بزرگ دارند به حدود ۵۴ هزار نفر رسیده است. که این زنان تجارتپیشه بیشتر در بخشهای تولیدی، تهیهپوشاک، فرآوری مواد غذایی، تهیه و فروش محصولات کشاورزی و سایر موارد خدماتی مشغول کار هستند.
که از این میان، ۲۷۴۱ زن مجوز کار دارند و متباقی آنها بدون داشتن مجوز کار رسمی فعالیت میکنند.
