تعامل اروپا با طالبان؛ زنان: «حقوق ما را قربانی تعامل نکنید»
آینور سعیدپور
پنج سال پیش، زمانی که طالبان پس از دو دهه بار دیگر قدرت را در افغانستان بهدست گرفتند، رعایت حقوق بشر، بهویژه حقوق زنان و دختران، از محورهای اصلی خواستههای جامعهی جهانی برای تعامل با این گروه بود. با این حال، با گذشت پنج سال، شماری از کشورها، از جمله برخی کشورهای اروپایی، با وجود ادامهی محدودیتهای طالبان بر زنان و دختران، تعامل عملی خود با این گروه را افزایش دادهاند.
بهتازگی یک هیات سهنفره از طالبان به آلمان سفر کرده است؛ اقدامی که با واکنش شماری از فعالان حقوق بشر و زنان روبهرو شده است. منتقدان، میگویند تعامل با طالبان، بدون پیشرفت محسوس در وضعیت حقوق بشر، میتواند به عادیسازی این گروه منجر شود و نگرانیهایی را دربارهی نادیدهگرفتهشدن حقوق زنان و دختران به وجود آورد.
رسانههای آلمانی گزارش داده که این هیأت سهنفره با ویزای یکماهه وارد آلمان شده است. بر بنیاد گزارشها، سفر هیأت به هدف ایجاد هماهنگیهای فنی و کنسولی برای تسهیل بازگرداندن شهروندان افغانستان انجام شده و اعضای آن قرار است در روند تثبیت هویت افغانستانیهایی که قرار است از آلمان به افغانستان بازگردانده شوند، همکاری کنند.
رسانهی آلمانی «اندیآر» گزارش داده که اعضای این هیأت در سفارت افغانستان در برلین مستقر شدهاند و قرار است با نمایندگیهای افغانستان در بن و مونیخ نیز در ارتباط باشند.
وزارت امور خارجهی طالبان تاکنون درباره این سفر بهگونهی رسمی اظهارنظر نکرده است. دولت آلمان نیز، حضور این هیأت را تایید کرده و گفته که یک گروه فنی از مقامهای طالبان بهطور موقت وارد آلمان شده تا در ایجاد سازوکارهای لازم برای بازگرداندن شهروندان افغانستان همکاری کند.
این سفر در حالی انجام میشود که آلمان از ۲۰۲۴ اخراج شهروندان افغانستان را پس از وقفهای سهساله از سر گرفته است. نخستین پرواز اخراجی پس از بازگشت طالبان به قدرت، در آگست ۲۰۲۴ و با انتقال ۲۸ شهروند افغانستان انجام شد. آلمان در ابتدا اخراجها را به افراد محکوم به جرایم محدود کرده بود، اما در ۲۰۲۶ این سیاست گستردهتر شده است. خبرگزاری رویترز، گزارش داده که در جولای ۲۰۲۶، آلمان برای نخستینبار پس از بازگشت طالبان، یک شهروند افغانستان را که سابقه محکومیت کیفری نداشت نیز اخراج کرد.
با وجود افزایش این تماسها، دولت آلمان میگوید طالبان را بهعنوان حکومت مشروع افغانستان به رسمیت نمیشناسد. مقامهای آلمانی تعامل با این گروه را بیشتر در چارچوب مسایل عملی، از جمله بازگرداندن شهروندان افغانستان و امور کنسولی، توضیح دادهاند. وزیر داخله آلمان نیز، پیشتر گفته بود که برلین برای تسهیل بازگرداندن افغانستانیها به تماسهای مستقیم و فنی با مقامهای طالبان نیاز دارد.
در کنار این تعامل، وضعیت نمایندگیهای افغانستان در آلمان نیز تغییراتی داشته است. بر بنیاد گزارش «اندیآر»، آلمان در میان کشورهای عضو اتحادیهی اروپا نخستین کشوری بوده که به افراد معرفیشده از سوی طالبان اجازهی فعالیت در نمایندگیهای افغانستان را داده است. دو کارمند کنسولی معرفیشده از سوی طالبان در سفارت افغانستان در برلین و کنسولگری افغانستان در بن فعالیت دارند؛ در حالی که شماری از دیپلماتهای منصوب حکومت پیشین افغانستان نیز همچنان در ساختار نمایندگیها حضور دارند.
این تعاملها بارها با واکنش فعالان حقوق بشر و زنان روبهرو شده است. آنان میگویند وضعیت زنان و دختران نباید در جریان گفتوگوهای سیاسی و مهاجرتی با طالبان نادیده گرفته شود و هرگونه تعامل با این گروه باید با توجه به وضعیت حقوق بشری در افغانستان انجام شود.
هورتاش، یکی از زنان معترض و شهروند افغانستان، سفر هیأت طالبان به کشورهای مختلف را پرسشبرانگیز میداند. او میگوید در حالی که زنان و دختران در افغانستان با محدودیتهای گستردهای روبهرو هستند، مقامهای طالبان میتوانند به کشورهای مختلف سفر کنند و با مقامهای خارجی گفتوگو کنند.
به گفتهی هورتاش، در حالی که جامعهی جهانی و بسیاری از کشورهای اروپایی خود را مدافع حقوق بشر معرفی میکنند، اما در برابر وضعیت زنان و دختران افغانستان نباید سکوت یا کوتاهآمدن را در پیش بگیرند. او با اشاره به سفر اخیر هیأت طالبان به آلمان میگوید این اقدام برای زنان افغانستانی پرسشبرانگیز است.
این زن معترض، میافزاید که زنان و دختران از سوی طالبان از بسیاری از حقوق اساسی خود محروم شدهاند؛ اما جهان بهجای پاسخگوکردن این گروه، در برخی موارد به تعامل مستقیم با آن روی آورده است.
او، در بخشی از سخنانش میگوید: «چرا هیأت طالبان در آلمان است؟ طالبان زنان و دختران را از کار، آموزش و ابتداییترین حقوقشان محروم کردهاند. امروز هیات طالبان در آلمان حضور دارد. ما به این سفر و هر گونه سفری که به مشروعیتبخشی و تقویت طالبان منجر میشود، اعتراض داریم.»
هورتاش، بر این باور است که ادامهی تعامل بدون درنظرگرفتن وضعیت حقوق زنان، میتواند این پیام را به طالبان بدهد که نقض حقوق زنان و دختران پیامد سیاسی جدی برای این گروه ندارد.
به گفتهی او، تعامل با گروهی که زنان را از عرصههای مختلف اجتماعی حذف کرده است، میتواند طالبان را در اعمال محدودیتهای بیشتر جسورتر کند و همزمان زمینه را برای سرکوب منتقدان و مخالفان این گروه فراهم سازد.
او تاکید میکند که جامعهی جهانی، بهویژه کشورهای مدافع حقوق بشر، نباید حقوق زنان و دختران افغانستانی را قربانی ملاحظات سیاسی و مهاجرتی کنند. به گفتهی هورتاش، وضعیت زنان نباید در جریان هرگونه گفتوگوها دربارهی آیندهی افغانستان فراموش شود و صدای آنان باید در این روند شنیده شود.
او میگوید: «آلمان نباید به طالبان این پیام را بدهد که میتوانند زنان را حذف کنند و در عین حال جایگاه سیاسی و بینالمللی بهدست بیاورند. حقوق زنان نباید قربانی هیچ معامله سیاسی شود. این تعامل نباید به نفع طالبان تمام شود و صدای زنان افغانستانی باید شنیده شود.»
با این حال، انتقاد از تعامل با طالبان تنها به فعالان مدنی و زنان محدود نمیشود و در میان برخی نمایندگان سیاسی آلمان نیز مطرح شده است.
مارسل امریش، نمایندهی حزب سبزها در پارلمان آلمان، از همکاری دولت این کشور با طالبان در زمینهی بازگرداندن افغانستانیها انتقاد کرده است. او و دیگر اعضای حزب سبزها دربارهی پیامدهای این همکاری برای افغانستانیهای در معرض خطر هشدار دادهاند. در بیانیهای که او و شاهینه گمبیر، نمایندهی حزب سبزها، در اپریل ۲۰۲۶ منتشر کردند، آنان دولت آلمان را به رهاکردن افغانستانیهای در معرض خطر در برابر طالبان متهم کردند.
در همین حال، دربارهی سیاست آلمان در قبال بازگرداندن افغانستانیها، شماری از نمایندگان حزب چپ نیز انتقاد کردهاند. کلارا بونگر، نمایندهی حزب چپ در پارلمان آلمان، از منتقدان سیاستهای سختگیرانه مهاجرتی و بازگرداندن پناهجویان است. او پیشتر نیز درباره اخراج افغانستانیها و وضعیت بازگشتکنندگان موضع گرفته است.
در همین حال، شیما، یکی دیگر از شهروندان افغانستان، از رویکرد تعاملی جامعهی جهانی با طالبان انتقاد دارد. به باور او، در حالی که محدودیتها بر زنان و دختران با گذشت هر روز بیشتر میشود، دامنهی تعامل و پذیرش طالبان در سطح بینالمللی نیز افزایش یافته است.
این زن معترض، میافزاید که جهان نباید زنان و دختران افغانستانی را در جریان تعامل با طالبان فراموش کند. او با اشاره به سفر هیات طالبان به آلمان تاکید میکند که چنین سفرهایی نباید به معنای مشروعیتبخشی به این گروه تعبیر شود.
به گفتهی شیما، هر سیاستی که به عادیسازی یا مشروعیتبخشی طالبان کمک کند، میتواند این گروه را در برابر نقض حقوق شهروندان افغانستان، بهویژه زنان، جسورتر کند. او میگوید عادیسازی طالبان میتواند به حاشیهراندن بیشتر زنان و دختران افغانستان منجر شود.
شیما، میگوید که میان تعهد جهان در قبال حقوق بشر و عملکرد آنان تناقض آشکار وجود دارد. «نمیتوانید درباره حقوق زنان و دختران صحبت کنید و همزمان با گروهی نشستوبرخاست داشته باشید و گفتوگو کنید که همین حقوق را از میلیونها زن و دختر سلب کرده است.»
او میافزاید که آلمان و دیگر کشورهایی که با طالبان تعامل میکنند، نباید تنها صدای این گروه را بشنوند و زنان و دختران افغانستانی را فراموش کنند. به گفتهی او، هرگونه تعامل با طالبان باید با توجه به حقوق اساسی شهروندان افغانستان، بهویژه زنان و دختران، انجام شود.
نشست طالبان با اتحادیه اروپا
این نخستینبار نیست که تعامل طالبان با کشورهای اروپایی با واکنشهای انتقادی روبهرو میشود. در ۲۳ جون ۲۰۲۶، یک هیات پنجنفره طالبان در بروکسل با مقامهای اتحادیهی اروپا و نمایندگان ۱۵ کشور عضو این اتحادیه دیدار کرد. این نخستینبار بود که اتحادیهی اروپا پس از بازگشت طالبان به قدرت، میزبان یک هیات طالبان در بروکسل میشد. خبرگزاری رویترز گزارش داد که نشست با ریاست مشترک کمیسیون اروپا و سویدن برگزار شد و تمرکز اصلی آن بر بازگشت و پذیرش دوباره شهروندان افغانستانی بود که حق اقامت در اتحادیه اروپا را ندارند.
کمیسیون اروپا این نشست را «فنی» توصیف و تاکید کرد که برگزاری آن به معنای بهرسمیتشناختن طالبان نیست. با این حال، وزارت خارجهی طالبان موضوعهای گستردهتری از جمله حضور کنسولی طالبان در اروپا، خدمات کنسولی برای افغانستانیهای مقیم اروپا و ایجاد اعتماد میان دو طرف را از محورهای گفتوگو عنوان کرد.
این نشست با انتقاد سازمانهای حقوق بشری و شماری از چهرههای سیاسی روبهرو شد. منتقدان هشدار دادند که گفتوگو دربارهی بازگرداندن افغانستانیها با مقامهای طالبان، بدون توجه کافی به وضعیت حقوق بشر در افغانستان، میتواند خطر بازگرداندن افراد به محیطی را افزایش دهد که در آن با خطر آزار و نقض حقوق بشر روبهرو هستند.
فرشته عباسی، پژوهشگر افغانستان در دیدهبان حقوق بشر نیز، از همکاری اروپا با طالبان برای بازگرداندن افغانستانیها انتقاد کرده است. او در مقالهای برای دیدهبان حقوق بشر نوشته که اتحادیهی اروپا نباید با طالبان بر سر توافق مهاجرتی وارد معامله شود و نسبت به بازگرداندن افغانستانیها به افغانستان زیر حاکمیت این گروه هشدار داده است.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان نیز، از جمله منتقدان بازگرداندن افغانستانیها به افغانستان است. او در دوره مأموریت خود بارها درباره وضعیت حقوق بشر در افغانستان و خطرهای پیش روی افغانستانیهایی که به این کشور بازگردانده میشوند، هشدار داده است.
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، وضعیت حقوق بشر، بهویژه حقوق زنان و دختران، همچنان یکی از مسایل بحثبرانگیز در افغانستان است. سازمان ملل متحد بارها وضعیت حقوق زنان و دختران در افغانستان را از وخیمترین وضعیتهای حقوق زنان در جهان توصیف کرده است.
تشکیل حکومت فراگیر، رعایت حقوق زنان، احترام به حقوق اقلیتهای قومی و مذهبی و قطع رابطه با گروههای تروریستی، از جمله خواستهها و نگرانیهای اصلی جامعهی جهانی در تعامل با طالبان بوده است.
با وجود نگرانیها دربارهی نادیده گرفتهشدن وضعیت حقوق زنان در تعامل با طالبان، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، به مناسبت پنجمین سالگرد بازگشت این گروه به قدرت اعلام کرد که طالبان با ۴۱ کشور روابط کنسولی دارند. روسیه نیز، در جولای ۲۰۲۵، بهعنوان نخستین کشور جهان، حکومت طالبان را بهطور رسمی به رسمیت شناخت.
