فرمانهای محدود کنندهی طالبان بر زنان در سال ۲۰۲۳
لیدا بارز
در سال ۲۰۲۳ میلادی، گروه طالبان، چندین فرمان کتبی و شفاهی برای محدود ساختن و محروم کردن بیشتر زنان و دختران افغانستانی، صادر کردند. این گروه در اوایل ۲۰۲۳، کارکنان زن در دفترهای سازمان ملل متحد را از کار منع و به همین ترتیب، دستور بستن سالنهای زیبایی زنان را دادند. آنها در اقدام دیگر، دستور منع فعالیت کودکستانها و سفر دختران دانشجو را صادر کردند. طالبان فرصتهای آموزشی در دانشگاهای بینالمللی را از دختران افغانستانی به دلیل نداشتن محرم گرفتند. در تازهترین موارد، مانع نشر صدای زنان در رسانههای ولایت هلمند، شدند.
فرمانهای طالبان علیه زنان، واکنشهای گسترده بینالمللی را برانگیخته است، امأ رهبران این گروه بیتوجه به این واکنشها، میکوشند محدودیتهای بیشتری را بالای زنان وضع کنند و میگویند؛ «رعایت شریعت» برای این گروه، مهمتر از هر چیزی است به باور آنها، این فرمانها نیز در راستای اجرای «احکام شرعی» صادر شدهاند.
۳ جولای ۲۰۲۳، فرمان بستن سالنهای زیبایی
از معدود مکانهای که زنان در زیر چتر طالبان، میتوانستند در آن گردهم جمع شوند و امرار معاش کنند. جایکه مکان زنانه بود. گرچند با آمدن مجدد طالبان، خوشحالی و امید در چهرهی هیچ زنی افغانستانی دیده نمیشود ولی آرایشگاها یکی از مکانهای بود که زنان را زیر یک سقف به بهانهی زیبایی، گردهم جمع میکردند تا با عطرهای پیچیده در فضای سالن و رنگهای آرایش، لحظهای بیخیال دستورهای زنستیزانهی طالب، شوند؛ امأ این گروه در ۱۳ سرطان سال جاری، به تمامی آرایشگاهای زنانه در کابل و سایر ولایتها دستور دادند که تا فعالیتهای شان را در شهرها متوقف کنند.
محمد صادق عاکف مهاجر، سخنگوی وزارت امر به معروف و نهی از منکر حکومت طالبان، در چهارم جولای ۲۰۲۳ مصادف با سهشنبه، سوم ماه جولای ، در صحبت با رسانهها گفت که این اقدام بر اساس دستور شفاهی ملا هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان صورت گرفته است.
ستاره-[نام مستعار]، دختر ۲۰ سالهی افغانستانی است. او یکی از آرایشگرهای شهر مزار شریف است. پس از آمدن طالبان نتوانست مکتب برود. مدت یک سال میشود آرایشگاه کوچکی را ایجاد کرده و ۴ تن شاگرد دارد.
ستاره در صحبت با خبرگزاری بانوان افغانستان، گفت:«مبلغ ۴۰۰ دالر را قرض گرفتم تا دوکان شخصی باز کنم، اما بعد از فرمان طالبان بر بسته شدن آرایشگاها، مجبور شدم بصورت مخفی در خانه کار کنم، حال بشدت نگران هستم که در خانه هم نتوانم فعالیت کنم چون من تنها نیستم، اینجا چهار دختر دیگر نیز با من امرار معاش میکنند. امیدوارم کار ما مخفی ادامه یابد.»
پس از صدور این فرمان، زنان در ۳۴ ولایت بشمول کابل، دیگر نتوانستند به شکل علنی به سالنهای زیباییشان برگردند.
وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان که بیشتر فرمانهای ضد زن و اعمال محدودیت بالای زنان را صادر کرده است. همچنان از شهرداری کابل خواست که به زنان جواز گشایش سالنهای زیبایی را ندهد.
در پی این فرمان طالبان، هیدر بار رییس بخش زنان دیدهبان حقوق بشر گفت که حدود «۶۰ هزار» آرایشگر زن، بیکار شدند.
پیش از فرمان بستهشدن سالنهای زیبایی، طالبان در روزهای اول آمدن شان، دستور داده بودند تا تمامی لوحهها و تصاویر زنان از پوسترهای تبلیغاتی، بنرها و ویترینها پاک شوند.
شمایل-[نام مستعار]، آرایشگر زن در شهر مزار شریف در صحبت با خبرگزاری بانوان افغانستان مبنی بر صدور منع فعالیت شان گفت: «طالبان به ما گفتند که اگر ماهانه تا ۳۰ هزار افغانی مالیه پرداخت کنید؛ میتوانند به فعالیتتان ادامه دهید. ولی من از آرایشگری درآمد زیادی نداشتم و نمیتوانستم مالیه پرداخت کنم.»
او که اکنون بصورت مخفی به کارش ادامه میدهد؛ بیم از این دارد که مبادا طالبان از فعالیتاش آگاه شوند. «مشتریهایم را از دست دادم. ولی تک و تُک از آشناها و دوستان بخاطر فیشن میآیند. میترسم که طالب خبر نشود به همین خاطر مشتری زیاد نمیپذیرم.»
آمار بدست آمده از سوی نهاهای داخلی نشان میدهد که آرایشگاه در افغانستان از ۲۰ سال پیش، افزایش بیسابقهی داشتند.
اوایل جولای ۲۰۲۳، منع نشر صدای زنان در رسانههای هلمند
فرمانهای طالبان تنها در منع زنان و دختران از کار، ورزش و آموزش محدود نشده و این گروه، پنج ماه پیش، در جولای ۲۰۲۳، دستور منع صدای زنان را در رسانههای هلمند دادند.
مرکز خبرنگاران آزاد افغانستان، یکشنبه، ۳ جدی، با نشر یک بیانیهای، رفتار طالبان را دستور «تبعیضآمیز» خوانده و خواهان لغو آن شد.
در همین حال مرکز خبرنگاران آزاد افغانستان، ضمن محکوم کردن این اقدام طالبان، میگوید؛ بهشدت نگران ادامه اجرای این دستورالعمل است و از طالبان میخواهد که هر چه زودتر به این اقدام «ناقض حقوق بنیادی زنان و رسانهها» پایان دهند.
در بیانیهی مرکز خبرنگاران افغانستان آمده است: «مسوولان اطلاعات و فرهنگ هلمند تاکید دارند که حتی اطلاعیهها و اعلانهای آگاهیرسانی درباره مسائل پزشکی یا بازرگانی که در آن صدای زنان باشد، نباید پخش شود.»
این دستور طالبان در کشور تازهگی ندارد زیرا طالبان پس از روی کار آمدن مجدد، تلاش ورزیدهاند تا با وضع قوانین سختگیرانه و تبغیضآمیز، در برابر زنان خبرنگار، صدا و تصویر آنان را از رسانهها منع کنند.
این گروه سال پیش، ۱۴۰۱، دستور پوشیدن ماسک برای مجریهای زن، جدا کردن اتاقهای زنان و مردان در ساحهی کاری رسانهها، دعوت نکردن مهمان از طبقه ذکور در برنامههای زنان و پاسخ ندادن مجریهای زن به مخاطبهای مرد را نیز صادر کردند.
۱۲ ژونیه ۲۰۲۳، اقدام به بستن کودکستانها
طالبان تحت یک فرمان دیگر در ۱۲ ژونیه ۲۰۲۳، حدود ۴۶۹ موقعیت شغلی معلم و پرستارهای کودکستانها را تنها در کابل، از تشکیلات وزارت کار و امور اجتماعی حذف کردند.
تاجور، زن بیوه که ۸۰ سال سن دارد و پرستار در یکی از کودکستانهای خصوصی شهر مزار شریف بود که پس از فرمان مسدود شدن کودکستانها از سوی طالبان، شش ماه میشود که بیکار شده است.
تاجور در صحبت با خبرگزاری بانوان گفت: «پنج سال مصروف پرستاری کودکان، در کودکستان بودم. ماهانه ۲۰۰۰ افغانی معاش داشتم. در کنار آن فامیلها و استادان برایم کمک میکردند و کرایه راه برون میشد. گاهی هم لباسهای کهنه خود را به من میدادند. آنان میگفتند؛ تاجور زن بیوه است و ۲۰۰۰ معاش هیچی نمیشود این پول را کرایه بدهد، روغن بخرد و یا خرج خانه کند، با من کمک میکردند. امأ از وقتی بیکار شدم همان مقدار پول را هم پیدا نمیتوانم.»
در افغانستان به صورت عموم پرستارهای کودکستان، زنان اند؛ دستور منع فعالیت کودکستانها، حذف سیستماتیک زنان از ساحهای کار توسط طالبان است.
تاجور پس از بیکار شدن، از شرایط بد اقتصادی شکایت دارد. «در خانه کرایی زندگی میکنم. ماه تکمیل نشده، تک تک میکنند که کرایه را بدهید. دلهای ما میلرزد که خدایا از کجا کرایه پیدا کنیم. ماهانه ۱۵۰۰ افغانی کرایه خانه میدهیم. به ما میگویند اگر کرایه دارید بدهید ندارید کوچ کنید. در حالت فقر و گرسنگی حیران میمانیم کجا کوچ برویم. خیمه نداریم تا خیمه بزنیم، سختی و دشواری زیاد است در زندگی ما. همین حالا در خانه یک لقمه نان نداریم.»
دستور حذف پرستارهای زن از کودکستان، مشخصا حذف زنان، از تشکیلات وزارت کار و امور اجتماعی رژیم طالبان برای همه شهرها صادر شد.
تاجور پس از سالها کار در کودکستان، اکنون در خانه مصروف کشمشپاکی است. «بعد از اینکه بیکار شدم در خانه کشمش پاکی میکنم. یک سیر (در سمت شمال یک سیر،۱۴ کیلو است) کشمش را در بدل ۲۰۰ افغانی پاک میکنم و یک هفته طول میکشد. حیران میمانم این ۲۰۰ افغانی را چی بگیرم. زمستان از راه رسید، نه خرج و خوراک داریم، نه هم لباس گرم و ذغال برای سوخت و گرم کردن خانهها.»
این دستور طالبان تازهگی ندارد. سال پیش نیز طالبان، ۱۵۰ معلم و پرستار کودکستان را فقط در ولایت بلخ از کار برکنار کردند.
راضیه قادری-[نام مستعار]، یکی از پرستارهای دیگر در شهر مزار شریف بود که به دستور طالبان در سال ۱۴۰۱، بیکار شد. او میگوید بیشتر از بیست سال میشود که مصروف تربیه کودکان در کودکستانهای شهر مزار شریف بوده است.
او در صحبت با خبرگزاری بانوان گفت: «از دست دادن وظیفهام نه تنها مشکلات اقتصادی برایم ایجاد کرد؛ بلکه ضربهی شدید روحی و روانی دیدم. من با کودکان خورد سال عادت کرده بودم و عمرم را با آنها سپری کردم. برایم سخت بود به یکبارهگی کارم را رها کنم.»
راضیه تنها نانآور یک فامیل هشتنفره بود که پس از بیکار شدن، مجبور به مهاجرت در یکی از کشورهای همسایه شد.
از نظر طالبان، فقط مراکز دینی جایی است که باید در کشور مکان آموزشی باشد و کودکان از سن بسیار کم باید برای فرا گرفتن اصول و فروع دینی به آنجا فرستاده شوند. کودکستان، درست به همان اندازه مدرسه نوین با برنامه درسی مدرن، برای طالبان پذیرفتنی نیست.
از سوی دیگر، طالبان در حال حاضر با فشار شدید اقتصادی و کمبود بودجه برای تامین مخارج کشور دست و پنجه نرم میکنند و تلاش دارند از هر سمتی که ممکن باشد مصرف بودجه را کاهش دهند. پیش از این، بخش بزرگی از حقوق کارمندان دولت افغانستان از بودجه کمکی کشورهای خارجی تامین و پرداخت میشد که در پی سقوط دولت جمهوری و به قدرت رسیدن طالبان قطع شد.
آپریل ۲۰۲۳، فرمان منع کارکنان زن در دفترهای سازمان ملل متحد
در پی فرمانهای منع زنان از آموزش، کار و فضای اجتماعی؛ این گروه در آپریل ۲۰۲۳، از رفتن زنان افغانستانی، به محل کار شان در دفترهای سازمان ملل جلوگیری کردند.
دفتر نمایندهگی سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) گفت که طالبان در ولایت ننگرهار، به کارمندان زن در این سازمان گفتهاند که اجازهی فعالیت ندارند.
یک روز بعد، ۶ اپریل، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل در توییتی نوشت: «ممنوعیت همکاران زن افغانستانی، خود از کار در ولایت ننگرهار افغانستان، را به شدت محکوم میکنم. اگر این اقدام لغو نشود، توانایی ما را برای رساندن کمکهای نجات بخش به مردمی تضعیف میکند که به آن نیاز دارند.»
یوناما نیز در بیانیهای با تایید این خبر گفت؛ که مسوولان طالبان به آنها اطلاع داده که دیگر هیچ زن افغانستانی. اجازهی کار در دفترهای سازمان ملل را نخواهد داشت. در بیانیهی سازمان ملل همچنین آمده بود که کارمندان محلی زن، قبل از این فرمان هم با محدودیتهایی در تردد، اعمال آزار و اذیت و ارعاب و بازداشت را تجربه کرده بودند.
پس از به قدرت رسیدن مجدد طالبان، در تابستان ۲۰۲۱، آزادی زنان به طور فزایندهای سلب شده است. در یک بیانیهای یوناما آمده بود: «این نقض بیبدیل حقوق زنان، نقض آشکار اصول بشردوستانه، و نقض قوانین بینالمللی تضمینشده سازمان ملل در زمینه امتیازات و مصونیتها از جمله قوانینی است که به همه کارکنان سازمان ملل تعمیم داده میشود.»
رزا اوتونبایوا، نماینده ویژه دبیر کل سازمان ملل برای افغانستان، در پی این اقدام طالبان، گفته بود که در بالاترین سطح ممکن با مقامات طالبان ارتباط خواهد گرفت تا اعتراض این سازمان را به آنها منتقل کند و از آنها خواستار لغو فوری این تصمیم شود.
این سازمان اقدام تازه طالبان را «عملی به منزلهی تبعیض عمدی» توصیف کرده است.
یوناما تاکید کردهبود که این دستور بیشتر بر تعامل جامعه بینالمللی با افغانستان و توانایی سازمان ملل متحد برای حمایت از مردم این کشور، در شرایطی که آنها با بحران انسانی بیسابقهای روبهرو اند؛ تأثیر منفی خواهد گذاشت.
اوتونبایوا گفته است: «در تاریخ سازمان ملل متحد، هیچ رژیم دیگری هرگز سعی نکرده زنان را از کار کردن در سازمان ملل فقط به دلیل زن بودن شان منع کند… این تصمیم به مثابه حمله به زنان، اصول اساسی سازمان ملل و قوانین بینالمللی است.»
کارکنان زن، نقش حیاتی در عملیات امدادرسانی محلی به ویژه در شناسایی سایر زنان نیازمند ایفا میکنند. امأ کارکنان زن خارجی از این ممنوعیت مستثنی هستند.
همچنین ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی سازمان ملل متحد برای افغانستان نیز در توییتی این تصمیم طالبان را «یکی دیگر از موارد نقض فاحش حقوق اساسی زنان» خوانده و گفت که این اقدام خلاف منشور سازمان ملل است و این کار خدمات ضروری برای افغانها را تحت تاثیر جدی قرار خواهد داد.
او حضور کارکنان زن را برای خدماترسانی «ضروری» خوانده و از طالبان خواسته بود که فوراً این تصمیم خود را لغو کنند.
پیش از این نیز طالبان در دسامبر ۲۰۲۲، زنان را از کار در نهادهای غیردولتی داخلی و بینالمللی ممنوع کردند.
هرچند پس از محکومیتهای جهانی و سفر مقامهای سازمان ملل به افغانستان، در برخی ادارات و عملیاتهای امدادرسانی که حضور زنان حتمی بود به شمار معدودی از زنان اجازه فعالیت داده شد.
این محدودیتها در حالی اعمال میشود که ذبیحالله مجاهد، سخنگویی این گروه، در یک تویتی گفته بود که فرمان منع کار زنان را برای «حفظ عفت و عزت» صادر کردهاند.
از زمان بازگشت طالبان به قدرت، دختران نیز از رفتن به مکاتب متوسطه و دانشگاهها منع شدهاند.
زنان موظفاند طوری لباس بپوشند که فقط چشمهایتان دیده شوند؛ برای بیش از ۷۲ کیلومتر سفر، باید یکی از بستهگان مرد آنها را همراهی کند.
در نوامبر سال پیش نیز زنان از حضور در پارکها، سالنهای ورزشی و استخرهای شنا منع شدند.
طالبان همچنین مدافعین آموزش دختران و زنان را سرکوب، شکنجه و حتی زندانی کردهاند.
عفو بین الملل نیز به تاریخ اول جولای سال جاری، گفت که اقدامات طالبان علیه زنان و دختران در افغانستان را میتوان به مثابهی «جنایت علیه بشریت» دانست.
