«هر لحظه ممکن است بازداشت شویم»؛ روایت دختران هراتی از محدودیتهای تازهی طالبان
حدیث حبیبیار
در پی تشدید محدودیتها و بازداشت زنان بهدلیل اجرای حجاب اجباری در هرات، شماری از دختران و زنان میگویند فضای عمومی شهر بهگونهای نگرانکننده تغییر کرده و ترس از بازداشت، بخشی از زندگی روزمره آنان شده است. به گفتهی آنان، هر بار بیرونشدن از خانه با اضطراب و احتیاط همراه میشود؛ وضعیتی که بر آموزش، کار و رفتوآمدهای عادی نیز تأثیر گذاشته است.
حسنا ۲۵ساله، یکی از دخترانیست که در یکی از مرکزهای خصوصی زبان انگلیسی در هرات مشغول آموزش است. او میگوید که این روزها وضعیت روحیاش بهشدت تحت تأثیر این اعلامیه قرار گرفته است.
او میافزاید که پس از نشر این اعلامیه، ترس از بازداشتشدن در هر لحظه همراه او شده است و دیگر نمیتواند با آرامش از خانه بیرون شود. او میگوید: «وقتی از خانه بیرون میشویم، هر لحظه احساس میکنیم که مبادا ما توسط این گروه بازداشت شویم.»
حسنا تأکید میکند که این نگرانی تنها فردی نیست و در میان بسیاری از دختران دیگر نیز وجود دارد و همین موضوع فضای عمومی شهر را برای زنان «ترسناک» کرده است. او میگوید بازداشت شماری از زنان در نخستین روزهای اجرای این اعلامیه، این ترس را در جامعه بیشتر کرده و حتا شماری سه یا چهار روز میشود که از خانه بیرون نشدهاند. او میافزاید: «یک روز پساز این اعلامیه دهها زن از جادههای هرات بازداشت شد و این سبب شد تا حتا باحجاب هم زنان از خانه بیرون نشوند و کمتر در جامعه حضور داشته باشند.»
او باور دارد که این وضعیت تنها فشار روانی نیست، بلکه یک فشار اجتماعی و حیثیتی نیز بر زنان وارد میکند، زیرا در جامعهای محدود، بازداشت شدن به معنای آسیب جدی به آبرو و جایگاه اجتماعی است.
همچنان حسنا به فشارهای خانوادگی اشاره میکند و میگوید که خانوادهی خودش و دیگر دختران گفتهاند که در صورت بازداشت، توان و تمایل پیگیری قضایی ندارند و همین موضوع زنان را مجبور به رعایت کامل این محدودیتها کرده است. او میگوید: «پدر، برادران ما میگویند که اگر بازداشت شدین حتا برای ما زنگ هم نزنید. نه این آبرو ریزی را تحمل کرده میتوانم و نه هم توان ضمانت شما را داریم. پس بهتر است که هر امری طالبان میکنند بهجا کنید تا بازداشت نشوید.»
حسنا در ادامه وضعیت پوشش اجباری را در گرمای شدید هرات توصیف میکند و میگوید این شرایط برای زنان بسیار طاقتفرسا شده است. او میگوید: «پوشیدن چادر نماز، ماسک و یا برقع، واقعاً خفهکننده، دشوار و برای ما غیرقابل تحمل است».
او همچنان از تغییر رفتار زنان در بازار سخن میگوید و تأکید میکند که زنان با ترس و عجله از خانه بیرون میشوند و تلاش میکنند هرچه سریعتر کارهای خود را انجام دهند و بازگردند. این دختر جوان میگوید حتا حضور در فضای عمومی نیز با اضطراب همراه شده و هیچ احساس امنیتی برای زنان باقی نمانده است.
این دانشآموز میگوید که از سوی مرکز آموزشی سه بار بر اجرای این اعلامیه تأکید شده و در ادامه برای «بهترشدن وضعیت» از سوی ادارهی این مرکز به مدت یک هفته رخصت داده شدهاند؛ اقدامی که به گفتهی او سبب عقبماندن از روند درسی و ایجاد وقفه در آموزش آنان شده است. او در این باره میگوید: «هربار که این گروه اعلامیه نشر میکنند ما از درس و آموزش عقب میمانیم؛ چون بهخاطر ترس از بازداشت یا فشار این گروه از مرکز آموزشی رخصت میشویم و در خانه با نگرانی و فشار روحی روبهرو هستیم.»
ریاست امربهمعروف و نهیازمنکر طالبان روز جمعه هفتهی گذشته در هرات با نشر اعلامیهای اعلام کرد که زنان و دخترانی که «حجاب اسلامی» مورد نظر این گروه را رعایت نکنند، از سوی محتسبان بازداشت و به زندان منتقل خواهند شد. این نخستین بار است که بازداشت زنان به دلیل نوع پوشش بهگونه رسمی در یک اعلامیه عمومی مطرح میشود.
مرضیه ۲۷ساله که او نیز در هرات زندگی میکند، از تأثیر روانی این اعلامیه بر زندگی خود و دیگر دختران میگوید و تأکید میکند که در روزهای اخیر نگرانیها در میان زنان «دوچندان» شده و سطح استرس و اضطراب آنان به شکل بیسابقهای افزایش یافته است.
او میافزاید که با شنیدن خبر این فرمان و مشاهدهی ویدیوهای بازداشت زنان در شبکههای اجتماعی، دچار فشار شدید روحی شده است. مرضیه میگوید: «اصلاً زمانی که قانون جدید اینها وضع شد و شنیدم و صفحههای اجتماعی را نگاه میکنم، به طور کلی افسرده شدم. تمام روز گریه میکردم.»
او باور دارد که در میان ۳۴ ولایت افغانستان، زنان در هرات بیشتر از سایر ولایتها با »سختگیری» روبهرو میشوند. او میافزاید: «اینها تنها گیر دادن به زنان هرات است و در دیگر ولایتها ما میبینیم که زنان هرچند نه آزاد، اما کمتر با محدودیتهای پوشش زندگی میکنند. این گروه در تلاش است تا بهتدریج زنان را از جادههای هرات حذف کند.»
مرضیه میگوید نگرانی اصلی او نه تنها مسئله حجاب، بلکه ترس از بازداشت توسط نیروهای امربهمعروف است. او میافزاید که «شنیدن گزارشهایی از انتقال دختران با موتر و بردن آنان به زندان، ترس شدیدی در دلم ایجاد کرده است».
مرضیه در ادامه میگوید که این وضعیت رفتار و روان زنان را کاملاً تغییر داده و تمرکز و آرامش آنان را از بین برده است. او میگوید: «کسانی که پیش از این هم حجاب داشتند، اکنون مجبور به پوششهای سختگیرانهتر مانند چادر نماز و ماسک و حتا پوشاندن پیشانی و ابروهایشان شدهاند.»
او میافزاید که با وجود ترس از روبهروشدن مستقیم با نیروهای این گروه، تا کنون شخصاً با نیروهای امربهمعروف روبهرو نشده است، اما تصور آن برایش بسیار وحشتزا است. مرضیه میگوید: «اگر روزی با آنها مواجه شوم، مطمئناً دلم میترکد، خیلی میترسم. شاید هم از ترس سکتهی قلبی کنم.»
او نیز به محدودیتهای خانوادگی اشاره میکند و میگوید خانوادهاش اجازه نمیدهند به تنهایی از خانه بیرون شود، زیرا نگرانی از بازداشت و انتقال او وجود دارد.
مرضیه در ادامه از توقف آموزش و از بین رفتن انگیزهی تحصیلی در میان دختران سخن میگوید و تأکید میکند که حتا در صورت باز شدن مکتب و دانشگاهها، فضای روانی برای بازگشت عادی دختران وجود ندارد. او میگوید: «من شخصاً دیگر نمیتوانم که تحت حاکمیت چنین گروهی ادامه بدهم. دیگر هیچ دختری در این شهر دلودماغ و یا همان توان ادامهدادن برایش نماندهاست. ما هر روز از لحاظ روحی تحت فشار هستیم.»
بر اساس این اعلامیه، زنانی که «چادر نماز» نداشته باشند یا با آرایش در مکانهای عمومی حضور پیدا کنند، از سوی کارمندان وزارت امربهمعروف و نهیازمنکر طالبان بازداشت خواهند شد. در بخشی از این اطلاعیه آمده است: «زنان و خواهران مسلمان که حجاب اسلامی را رعایت نمیکنند، توسط گشت محتسبان وزارت امربهمعروف و نهیازمنکر جمعآوری شده و به محبس انتقال میشوند؛ آنگاه هیچکس حق گلایه و شکایت را ندارد.»
مرجان، ۲۱ساله و یکی دیگر از باشندگان هرات نیز میگوید که نگرانی در میان زنان وجود دارد، اما این نگرانی بیشتر به شکل احتیاط شدید در زندگی روزمره دیده میشود.
او میافزاید که زنان اکنون برای بیرون رفتن از خانه بیشتر برنامهریزی میکنند و سعی دارند رفتوآمدهای خود را محدود به امور ضروری کنند. مرجان میگوید: «رفتوآمدها نسبت به گذشته محدودتر شده است. در سطح شهر کمتر زنان دیده میشوند و آن عده که حضور دارند هم با حجاب کامل و ترس و دلهره گشتوگذار میکنند.»
او میافزاید که چنین محدودیتهایی سبب شده تا بسیاری از دختران به آموزشهای آنلاین روی بیاورند و برای حفظ جان و امنیت خود از آموزشهای حضوری فاصله بگیرند.
مرجان میگوید برای حفظ امنیت روانی خود تلاش میکند کمتر به مکانهای ناشناخته برود و بیشتر با خانواده در ارتباط باشد. او میافزاید که در صورت نیاز با نزدیکان خود مشورت میکند و از رفتن به محیطهای شلوغ خودداری میکند.
مرجان تأکید میکند که با وجود محدودیتها تلاش میکند از آموزشهای آنلاین و مطالعه شخصی استفاده کند تا روند یادگیریاش متوقف نشود. او ابراز امیدواری میکند که شرایطی در کشور فراهم شود تا دختران بتوانند در فضای امن به آموزش و زندگی روزمرهی خود ادامه دهند.
در همین حال، شماری از فعالان حقوق زنان در واکنش به این اعلامیه تازهی ریاست امربهمعروف و نهیازمنکر طالبان در هرات، این اقدام را بخشی از روند گستردهتر محدودسازی حقوق زنان در افغانستان دانسته و نسبت به پیامدهای آن برای زندگی، آموزش و آزادیهای فردی زنان ابراز نگرانی کردهاند.
آزیتا نظیمی، خبرنگار و فعال حقوق زنان افغانستانی، میگوید که زنان و دختران در طی پنج سال گذشته بهگونهی سیستماتیک از ابتداییترین حقوق انسانی خود محروم شدهاند و این کشور به تنها جایی در جهان تبدیل شده است که در آن زنان از آموزش، کار، آزادی رفتوآمد و حضور اجتماعی بهصورت گسترده کنار گذاشته شدهاند. او تأکید میکند که این اعلامیه موضوعی تازه نیست و در ادامهی همان سیاستهای محدودکنندهی سالهای اخیر قابل درک است.
او میافزاید که اگرچه طالبان اینبار بهگونهی رسمی از طریق اعلامیه و بلندگوهای مسجدها هشدار دادهاند، اما در عمل پیش از این نیز زنان از آزادیهای ابتدایی خود محروم بودهاند و همواره با محدودیتهای جدی در رفتوآمد و حضور در جامعه روبهرو بودهاند.
نظیمی در ادامه میگوید که طالبان به جای رسیدگی به بحرانهای گسترده اقتصادی، فقر، بیماری و ناامنی، تمرکز خود را بر محدودسازی زنان قرار دادهاند؛ در حالی که جامعهی افغانستان با فشارهای شدید معیشتی و اجتماعی روبهرو است و بسیاری از جوانان به دلیل نبود فرصتهای کاری و آموزشی با آیندهای نامعلوم مواجهاند.
او میافزاید: «در وضعیت کنونی زنبودن در افغانستان به یکی از آسیبپذیرترین موقعیتها تبدیل شده و زنان هر روز با فرمانها و محدودیتهای تازهای روبهرو میشوند که زندگی آنان را بیشازپیش محدود میسازد».
نظیمی میگوید که مسئولیت یک حکومت، تأمین امنیت، ایجاد فرصتهای کاری و بهبود زندگی مردم است، نه حذف نیمی از جامعه از عرصه عمومی. او تأکید میکند که ادامهی این وضعیت، آیندهی افغانستان را به سمت بحران عمیقتر سوق خواهد داد.
این نگرانیها در حالیست که نیروهای امربهمعروف و نهیازمنکرطالبان پساز نشر این اعلامیه تاکنون دهها زن را بهدلیل رعایتنکردن حجاب مورد نظرشان از جادههای هرات بازداشت و به زندان منتقل کردهاند.
نام مصاحبهشوندگان به دلیل مشکلات امنیتی مستعار انتخاب شده است.
