روز جهانی سوادآموزی؛ زنان در افغانستان همچنان در جستوجوی فرصت یادگیری اند
آینور سعیدپور
همزمان با روز جهانی سوادآموزی، میلیونها زن و دختر در افغانستان همچنان با محدودیت در دسترسی به آموزش روبهرو استند؛ دخترانی که از ادامهی مکتب و دانشگاه بازماندهاند و زنانی که به دلیل محرومیت از آموزش در سالهای کودکی، در بزرگسالی برای یادگیری خواندن و نوشتن تلاش میکنند. این وضعیت، آموزش زنان را به یکی از چالشهای مهم آموزشی و اجتماعی در افغانستان تبدیل کرده است.
امسال روز جهانی سوادآموزی در حالی برگزار میشود که افغانستان همچنان تنها کشوری در جهان است که در آن آموزش دختران و زنان فراتر از دوره ابتدایی ممنوع است. یونیسف در آگست امسال اعلام کرد که بیش از ۲.۶ میلیون دختر در افغانستنان از ۲۰۲۱ تاکنون از آموزش متوسطه محروم شدهاند.
نظام آموزش در افغانستان بهدلیل چندین دهه جنگ، ناامنی، مشکلهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در بسیاری از ولایتها و روستاهای دوردست گسترش نیافت. با وجودی که در دورههای مختلف، بهویژه در دو دههی نظام جمهوری در بخش آموزش دختران تلاشهایی صورت گرفت، اما گزارش وضعیت آموزش افغانستان در ۲۰۲۵ که از سوی یونسکو و یونیسف منتشر شد، نرخ سواد زنان در افغانستان را حدود ۲۷ درصد اعلام کرده است.
در سوی دیگر، با بازگشت طالبان به قدرت در آگست 2021، آموزش دختران درگیر چالش و بحران گستردهتر شده است. این گروه در پنج سال گذشته آموزش دختران بالاتر از صنف ششم را ممنوع کرده است؛ روندی که سبب محرومیت دو میلیون 600 هزار دختر از مکتب شده است.
فرزانه، ۱۹ساله و فارغ صنف دوازدهم، یکی از دخترانی است که پنج سال میشود از ادامهی آموزش محروم مانده است. او میگوید پیش از محرومیت از تحصیل، آرزو داشت وارد دانشگاه شود و در کنار درس، مهارتهای مختلفی بیاموزد. «همیشه آرزو داشتم آیندهای داشته باشم که بتوانم روی پای خودم بایستم و برای خانواده و جامعهام مفید باشم.»
اما توقف آموزش، به گفتهی او، در ابتدا ناامیدی و نگرانی دربارهی آینده را به همراه داشت. او مانند میلیونها دختر دیگر، بهدلیل دختربودنش از نظام آموزشی کنار گذاشته شده و پنج سال است که همهی روزش را در چهاردیواری خانه میگذراند.
«اوایل خیلی ناامید شده بودم و احساس میکردم آیندهام نامعلوم است. اما کمکم تصمیم گرفتم هرچقدر هم شرایط سخت باشد، یادگیری را رها نکنم.» او اکنون تلاش میکند از طریق آموزشهای آنلاین و یادگیری زبان انگلیسی از درس فاصله نگیرد. با این حال، میگوید این شیوهها نمیتواند جای مکتب و دانشگاه را بگیرد.
فرزانه هنوز امیدوار است روزی بتواند تحصیلاتش را ادامه دهد. او تاکید میکند که محرومیت از آموزش نباید بر اساس جنسیت باشد. «آموزش حق هر دختر و هر پسر است. امیدوارم روزی برسد که هیچ دختری فقط به خاطر جنسیتش از درس خواندن محروم نشود. ما فقط میخواهیم فرصت یادگیری، پیشرفت و ساختن آیندهی خود را داشته باشیم.»
بر اساس آمار یونیسف، بیش از ۲.۶ میلیون دختر در افغانستان از ۲۰۲۱ از آموزش متوسطه محروم شدهاند و آموزش رسمی برای دختران پس از صنف ششم همچنان مسدود است.
زنانی که در بزرگسالی میآموزند
محرومیت از آموزش اما محدود به دخترانی نیست که امروز پشت درهای مکتب ماندهاند. برای بسیاری از زنان در افغانستان، محرومیت از آموزش در کودکی به سالها زندگی بدون توانایی خواندن و نوشتن انجامیده است. دههها درگیری، سنتهای حاکم در برخی روستاها و چالشهای اجتماعی-فرهنگی نیز، سبب شده که میلیونها دختر از آموزش باز بمانند.
عاطفه، ۵۵ساله، یکی از این زنان است. او که پیشتر در پکتیکا زندگی میکرد، میگوید در محیطی که در آن بزرگ شده، دختران فرصت کافی برای رفتن به مکتب و مدرسهی دینی نداشتند و خودش نیز نتوانست درس بخواند.
او، میگوید پس از ازدواج و آمدن به کابل، با وجود محدودیتهایی که وجود داشت، با مرکزهای آموزشی بیشتری برای زنان و دختران روبهرو شد. همین موضوع باعث شد دوباره انگیزه یادگیری پیدا کند. «گفتم اگر از هیچ چیز دیگری نشوم، دستکم بتوانم یک لوحه را بخوانم.»
او اکنون در یک برنامهی سوادآموزی شرکت میکند تا دستکم بتواند برخی مشکلهای روزمره زندگی خود را با استفاده از سواد حل کند. عاطفه از این وضعیت ابراز خوشحالی کرده و میافزاید که با خواندن و نوشتن بسیاری از چالشهای که روزمره با آن روبهرو میشود را میتواند حل کند.
نگار، آموزگار، میگوید محرومیت زنان از آموزش در سن پایین نباید به معنای پایان فرصت یادگیری آنان باشد. به گفتهی او، یادگیری در سن بالا نیز امکانپذیر است و زنان میتوانند با فراهمشدن شرایط مناسب، مهارتهای جدید را بیاموزند. «یادگیری در سن بالا کاملاً امکان دارد، چون مغز خاصیت انعطافپذیری دارد و افراد در هر سن و سالی میتوانند درس بخوانند و یاد بگیرند.»
او بهویژه تلاش زنانی را که در سن بالاتر برای سوادآموزی به کلاس میروند، قابل ستایش میداند. به باور این آموزگار، آموزش زنان بزرگسال زمانی میتواند موثرتر باشد که محتوای آموزشی با نیازهای واقعی زندگی آنان پیوند داشته باشد.
او میگوید موضوعهایی که به زنان آموزش داده میشود باید با مسایل روزمرهی زندگی آنان ارتباط داشته باشد و محیط صنف نیز، به گونهای باشد که زنان بدون ترس از قضاوت شدن بتوانند یاد بگیرند. «به عنوان یک انسان، همه حق یادگیری دارند.»
سواد برای زنان؛ فراتر از خواندن و نوشتن
در حالی که پنج سال از ممنوعیت آموزش دختران بالاتر از صنف ششم در افغانستان میگذرد، فعالان حقوق زنان اما مسئله سوادآموزی زنان در افغانستان را تنها از زاویه آموزشی نمیبینند.
ترنم سیدی، فعال حقوق زن و حقوق بشر، میگوید که آموزش یکی از حقوق بنیادین انسان و از پیششرطهای توسعه پایدار است. به گفتهی او، سواد میتواند در کاهش فقر و افزایش توانمندی زنان نقش داشته باشد و دسترسی آنان به فرصتهای اجتماعی، اقتصادی، مدنی، فرهنگی و سیاسی را افزایش دهد. «آموزش نقش مهمی در افزایش توانمندی فردی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دارد.»
او معتقد است وقتی دختران از آموزش محروم میشوند، پیامدهای این وضعیت تنها به سالهای تحصیل آنان محدود نمیماند، بلکه آیندهی مشارکت زنان در جامعه نیز تحت تاثیر قرار میگیرد. به گفتهی او، محرومیت از آموزش میتواند دسترسی زنان به اشتغال تخصصی، استقلال مالی و مشارکت در تصمیمگیریهای اجتماعی و سیاسی را محدود کند. «سواد برای زنان تنها خواندن و نوشتن نیست؛ بل ابزار مهمی برای دسترسی به حقوق شان است.»
این فعال حقوق زنان در بخشی از صحبتهایش دربارهی پیامدهای ادامهی ممنوعیت آموزش دختران میافزاید: «محدودیتها بر آموزش دختران نه تنها که یک نسل را بلکه چشمانداز مشارکت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی زنان را هم در آینده متاثر کرده است. محرومیت از آموزش پیامدهای بسیار گستردهتر دارد. آموزش نقش مهمی در افزایش توانمندی فردی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دارد. اما زمانی که دختران از آموزش محروم باشند این وضعیت اشتغال تخصصی، مشارکت اجتماعی، استقلال مالی و مشارکت موثر در تصمیمگیری سیاسی و اجتماعی محدود میکند.»
او، هشدار میدهد که ممنوعیت آموزش دختران نهتنها آنان، بلکه آیندهی افغانستان را نیز، متاثر میکند؛ زیرا این کشور ظرفیتها و توانایی نیمی از جمعیتش را از دست میدهد. به گفتهی ترم سیدی، حمایت از سیستمهای آموزش آنلاین دختران، حمایت از برنامههای سوادآموزی جامعهمحور و آموزگان از جمله راهکارهایی است که دستکم در کوتاهمدت میتواند زمینهی یادگیری برای دختران را فراهم میکند.
با این حال، ترنم سیدی، تاکید میکند که هیچ راه و روشی نمیتواند جاگزین آموزشهای رسمی دختران در مکتبها و دانشگاهها شود.
یونسکو و یونیسف در گزارش وضعیت آموزش افغانستان در ۲۰۲۵ هشدار داده که بحران آموزش در افغانستان تنها مسالهی دسترسی به مکتب نیست و کیفیت یادگیری نیز با مشکل جدی روبهرو است. بر اساس گزارش، بیش از ۹۰ درصد کودکان ۱ ساله در افغانستان قادر به خواندن یک متن ساده نیستند.
روز جهانی سوادآموزی امسال شصتمین سال خود را پشت سر میگذارد؛ روزی که یونسکو آن را در ۱۹۶۶ به هدف جلب توجه جهانی به اهمیت سواد و نقش آن در زندگی انسانها نامگذاری کرد. موضوع امسال نیز «سواد برای مردم، سیاره و شکوفایی» است.
