«زن‌بودن جرم بود، پوشش هم جرم شد»؛ هراس زنان هراتی از بازداشت به نام حجاب

اعلامیه‌ی تازه‌ی ریاست امر‌به‌معروف و نهی‌ازمنکر طالبان در هرات مبنی بر بازداشت و انتقال زنان به زندان به دلیل آن‌چه «رعایت نکردن حجاب اسلامی» خوانده شده، نگرانی‌های گسترده‌ای را میان زنان این ولایت برانگیخته است. شماری از آنان می‌گویند که این اقدام می‌تواند حضور آنان در جامعه و محیط‌های کاری را بیش از پیش محدود کرده و زنان و دختران را با خطر از دست‌دادن شغل و منبع درآمدشان روبه‌رو کند.

ریاست امر‌به‌معروف و نهی‌ازمنکر طالبان در هرات در اطلاعیه‌ای که از طریق مسجدهای این شهر نیز به مردم رسانده شده، هشدار داده است زنانی که «حجاب اسلامی» مورد نظر این گروه را رعایت نکنند، از سوی محتسبان بازداشت و به زندان منتقل خواهند شد. براساس این اطلاعیه، نداشتن «چادر نماز» و حضور با آرایش در مکان‌های عمومی از مواردی است که می‌تواند منجر به بازداشت زنان شود.

نیلاب محمودی، آموزگار ۴۵‌ساله و سرپرست خانواده‌ای پنج نفری در هرات است. او، می‌گوید این اطلاعیه نگرانی‌های جدی برایش ایجاد کرده است. او که هر روز از شهر به یکی از ولسوالی‌ها برای آموزش کودکان می‌رود، می‌افزاید که پیش از این نیز تجربه‌ی بازداشت چند ساعته توسط محتسبان طالبان را داشته است.

به گفته‌ی او، حدود چهار ماه پیش هم‌راه با چند نفر از هم‌کارانش هنگام رفتن به محل کار به دلیل نداشتن چادر نماز از سوی محتسبان متوقف و برای چند ساعت در یکی از حوزه‌های امنیتی بازداشت شده بودند. او می‌گوید آن تجربه هنوز برایش فراموش نشده و اکنون با نشر این اطلاعیه، نگرانی‌هایش بیش‌تر شده است. «آن روز چند ساعت ما را نگه داشتند و مدام از پوشش ما ایراد می‌گرفتند. حالا که رسماً از زندان صحبت می‌شود، نمی‌دانم اگر دوباره چنین اتفاقی رخ بدهد چه خواهد شد. من تنها نان‌آور خانواده‌ام هستم و اگر نتوانم کار کنم، زندگی فرزندانم با مشکل روبه‌رو می‌شود.»

نیلاب می‌گوید پس از کشته‌شدن شوهرش در یکی از حمله‌های انتحاری در کابل در زمان حکومت پیشین، مسوولیت تأمین هزینه‌های زندگی خانواده بر دوش او قرار گرفته است. «شوهرم کارمند یک موسسه بود و گاهی در ولایت‌های مختلف رفت‌وآمد می‌کرد. در آخرین سفرش در کابل در منطقه‌ی وزیر اکبر‌خان شهید شد. از آن زمان مسوولیت فرزندانم به دوش خودم است و همین آموزگاری تنها درآمد ما است، اگر محدودیت‌ها افزایش پیدا کند شاید به‌ خاطر طولانی بودن راه و نداشتن محرم مرد آن را هم از دست بدهم».

به گفته‌ی او، بسیاری از آموزگار زن اکنون نگران‌اند که در مسیر رفت‌وآمد به محل کار با برخوردهای سخت‌گیرانه‌تر از جمله «بازداشت به‌ دلیل رعایت نکردن حجاب مورد نظر طالبان، نداشتن محرم مرد، توهین، تحقیر و اخراج از شغل‌شان» روبه‌رو شوند.

او می‌افزاید که هر روز پیش از طلوع آفتاب خانه را ترک می‌کند تا بتواند به مکتبی در یکی از ولسوالی‌های دوردست برسد. به گفته‌ی نیلاب، مسیر رفت‌وآمد طولانی‌ست و در چندین نقطه بازرسی و ایست‌های کنترلی وجود دارد که همین موضوع نگرانی‌اش را چند برابر کرده است.

نیلاب می‌گوید در ماه‌های اخیر بارها شاهد بوده که زنان در مسیرهای عمومی به دلیل نوع پوشش مورد پرسش و تذکر قرار گرفته‌اند. او می‌افزاید: «فضا طوری شده که بسیاری از زنان حتا هنگام بیرون‌شدن از خانه احساس آرامش ندارند. همه نگران‌اند که مبادا برداشت یک محتسب از پوشش‌شان متفاوت باشد و بازداشت شوند.»

او می‌گوید در مکتبی که تدریس می‌کند، شماری از آموزگاران زن درباره‌ی آینده‌ی شغلی خود ابراز نگرانی کرده‌اند. به گفته‌ی او، برخی از هم‌کارانش حتا درباره‌ی ترک وظیفه یا کاهش ساعت‌های حضور در محل کار صحبت کرده‌اند، زیرا نمی‌خواهند با خطر بازداشت روبه‌رو شوند.

این آموزگار می‌افزاید که کاهش حضور زنان در بخش آموزش می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای دانش‌آموزان دختر داشته باشد. او می‌گوید: «اگر زنان یکی‌یکی از محیط کار کنار بروند، نخستین آسیب را دانش‌آموزان می‌بینند. ما سال‌ها برای آموزش این نسل زحمت کشیده‌ایم.»

به گفته‌ی نیلاب، فشارهای اقتصادی نیز نگرانی‌ها را تشدید کرده است. او می‌گوید هزینه‌ی مواد غذایی، کرایه خانه و مصرف‌های روزمره افزایش یافته و بسیاری از خانواده‌ها به درآمد زنان وابسته‌اند. «برای خانواده‌هایی مثل ما، از دست‌دادن شغل تنها به‌ خاطر حجاب، تنها یک مشکل کاری نیست؛ مسله تأمین معیشت و زنده‌ماندن است.»

او هم‌چنان می‌گوید که فرزندانش پس از شنیدن خبر این اطلاعیه نگران شده‌اند و مدام از او می‌پرسند که آیا اگر دیگر به محل کار نرود، بازداشت نمی‌شود؟ به گفته‌ی او، این نگرانی تنها محدود به زنان نیست و تمام اعضای خانواده‌ها را تحت تأثیر قرار داده است.

علاوبر این آموزگار، زنان دیگری نیز می‌گویند که این اطلاعیه می‌تواند دامنه‌ی محدودیت‌ها را گسترده‌تر کند. آنان باور دارند که تأثیر چنین محدودیت‌هایی تنها به موضوع پوشش محدود نمی‌شود، بلکه بر اشتغال، آموزش و حضور اجتماعی زنان نیز تأثیر «مستقیم و بدی» دارد.

یسرا کریمی [نام مستعار]، یکی از خبرنگاران در هرات است. او پیش از این در بخش آرایش‌گری فعالیت می‌کرد، اما پس از ممنوعیت فعالیت آرایش‌گاه‌های زنانه از سوی طالبان، شغلش را از دست داد و اکنون در یکی از رسانه‌های محلی هرات مشغول کار است. یسرا می‌گوید که این اطلاعیه «شوک بزرگی» به او و بسیاری از هم‌کارانش وارد کرده است.

یسرا که در بخش گرداننده‌گی این رسانه کار می‌کند، می‌گوید محدودیت‌های اعمال‌شده بر زنان در سال‌های اخیر فضای کاری و اجتماعی را برای آنان دشوار کرده و این اعلامیه‌ی تازه‌ی طالبان نگرانی‌ها را دوچندان ساخته است. به گفته‌ی او، حضور در محیط رسانه نیازمند رفت‌وآمد روزانه در سطح شهر است؛ موضوعی که اکنون با ترس بیش‌تری هم‌راه شده است.

هم‌چنان او می‌گوید پس از شنیدن خبر این اطلاعیه، اعضای خانواده‌اش به‌ویژه پدر و برادرش از او خواسته‌اند که از خانه بیرون نشود و شغلش را ترک کند. «وقتی خبر را شنیدم واقعاً شوکه شدم. از یک طرف وظیفه دارم و از طرف دیگر خانواده‌ام نگران‌اند که اگر اتفاقی بیفتد، آبرو و حیثیت خانواده آسیب ببیند. پدر و برادرم می‌گویند دیگر کار را رها کنم و در خانه بمانم.»

این خبرنگار می‌گوید که کارمندان زن در رسانه‌ها پیش از این نیز با محدودیت‌های متعدد روبه‌رو بوده‌اند و اکنون ترس آن دارند که دامنه‌ی این محدودیت‌ها بیش از گذشته گسترش یابد. او می‌افزاید که ادامه‌ی چنین وضعیت، حضور زنان در بسیاری از عرصه‌های کاری را با چالش جدی روبه‌رو خواهد کرد.

یسرا می‌گوید که تجربه‌ی از دست‌دادن شغل قبلی‌اش هنوز برایش «رنج‌آور» است. به گفته‌ی او، زمانی که آرایش‌گاه‌های زنانه بسته شدند، بسیاری از زنان یک‌شبه منبع درآمد خود را از دست دادند و ناچار شدند برای یافتن کار جدید تلاش کنند.

این خبرنگار می‌افزاید که اکنون نیز این نگرانی وجود دارد که این اعلامیه فرصت‌های باقی‌مانده را نیز از او بگیرد. «ما هر بار خود را با شرایط جدید وفق داده‌ایم، اما نمی‌دانیم این روند تا کجا ادامه خواهد داشت. زنان دیگر تقریباً هیچ محیط امنی برای کار ندارند.»

به گفته‌ی یسرا، فعالیت رسانه‌ای نیازمند حضور در نشست‌ها، تهیه گزارش و ارتباط با منابع خبری است. او می‌گوید اگر زنان از ترس بازداشت نتوانند آزادانه رفت‌وآمد کنند، انجام بسیاری از کارهای حرفه‌ای آنان دشوار خواهد شد.

در حالی که زنان فعال در بخش آموزش و رسانه از پیامدهای احتمالی این اعلامیه ابراز نگرانی می‌کنند، زنانی که در کسب‌وکارهای کوچک فعالیت دارند نیز می‌گویند که محدودیت‌های تازه می‌تواند مستقیماً بر درآمد و معیشت آنان اثر بگذارد.

اسما، ۳۲ساله، خیاط است. او نیز می‌گوید که این اطلاعیه می‌تواند بر کسب‌وکار کوچک او تأثیر مستقیم بگذارد. او لباس‌های کودکانه تولید می‌کند و برای فروش آن‌ها ناگزیر است هر روز به بازار مراجعه کرده و تولیداتش را به دکان‌داران عرضه کند.

به گفته‌ی اسما، شوهرش در ایران کارگری می‌کند و او مسوولیت تأمین بخش مهمی از هزینه‌های زندگی سه فرزندش را برعهده دارد. او شش ماه پیش از ایران اخراج شده و اکنون هم‌راه خانواده‌اش در یک خانه‌ی کرایی زندگی می‌کند.

اسما می‌گوید خبر این اطلاعیه را از طریق ملا امام مسجد محل در نماز جمعه شنیده و از آن زمان به بعد درباره‌ی آینده‌ی کاری‌اش نگران است. به گفته‌‌ی او، فروش تولیداتش به رفت‌وآمد مداوم در شهر و مراجعه به بازار بستگی دارد. «اگر نتوانم آزادانه برای فروش لباس‌هایم به بازار بروم، عملاً کارم را از دست می‌دهم. درآمد ما همین است و اگر این راه هم بسته شود، نمی‌دانم چگونه هزینه‌ی زندگی و کرایه‌ی خانه را فراهم کنیم.»

این نخستین بار است که در هرات بازداشت زنان به دلیل نوع پوشش به‌صورت رسمی و عمومی در یک اطلاعیه اعلام می‌شود.

در بخشی از این اطلاعیه آمده است: «زنان و خواهران مسلمانی که حجاب اسلامی را رعایت نمی‌کنند، توسط گشت محتسبان وزارت امر‌به‌معروف و نهی‌ازمنکر جمع‌آوری شده و به محبس انتقال می‌شوند؛ آن‌گاه هیچ‌کس حق گلایه و شکایت را ندارد.»

این هشدار در حالی منتشر شده که طالبان در سال‌های اخیر محدودیت‌های گسترده‌ای را بر حضور اجتماعی زنان و دختران در افغانستان اعمال کرده‌اند و اکنون با صدور این دستور، برخورد با موضوع حجاب وارد مرحله‌ی تازه‌ای شده است.

پیش از این نیز نهادهای امربه‌معروف طالبان در برخی ولایت‌ها زنان و دختران را به دلیل آنچه «رعایت نکردن حجاب شرعی» عنوان می‌شد، بازداشت کرده بودند؛ اما این اقدام‌ها عمدتاً بدون اعلامیه رسمی صورت می‌گرفت.

هم‌چنان در چند ماه گذشته، زنان و دخترانی که چادر نماز یا برقع نداشتند، در مواردی از دست‌رسی به برخی خدمات عمومی، از جمله مراکز آموزشی، خدمات صحی و حمل‌ونقل عمومی، در هرات محروم شده بودند.