توبرکلوز در کمین زنان؛ تشخیص دیرهنگام و فقر، عامل تهدید جان بیماران در افغانستان
آینور سعیدپور
سه ماه است که دختر چهارسالهی بهشته با تب و سرفههای دوامدار دستوپنجه نرم میکند؛ علایمی که در ابتدا ساده به نظر میرسید، اما در نهایت به تشخیص بیماری سل (توبرکلوز) انجامید، بیماریای که زنان و کودکان در افغانستان بیشترین آسیب را از آن میبینند.
بهشته، باشندهی کابل، میگوید که بیماری دخترش حدود سه ماه پیش آغاز شد. به گفتهی او، کودک در ابتدا دچار تب و سرفههای مداوم بود و او برای درمان، به یک دواخانه در محل زندگیشان مراجعه کرد. داروها تنها برای چند روز مؤثر بودند، اما پس از آن علایم دوباره بازگشتند و وضعیت کودک بدتر شد.
او که در یکی از ولسوالیهای کابل زندگی میکند، سرانجام با راهنمایی بستگانش به یکی از مرکزهای صحی مراجعه کرد. پس از انجام معاینات، از جمله عکسبرداری، پزشکان تشخیص دادند که دخترش به بیماری سل (توبرکلوز) مبتلا است.
تجربهی بهشته، تنها یکی از هزاران مورد مشابه در افغانستان است؛ جایی که زنان و کودکان با وجود قابل درمانبودن بیماری سل، اغلب در مرحلههای ابتدایی تشخیص داده نمیشوند. محدودیتهای اجتماعی، مشکلهای اقتصادی و دسترسی محدود به خدمات صحی، روند تشخیص و درمان این بیماری را با چالشهای جدی روبهرو کرده است.
سازمان جهانی بهداشت، اعلام کرده که زنان و کودکان بیشترین آسیب را از بیماری سل متحمل میشوند و شمار زیادی از مبتلایان هنوز شناسایی نشدهاند. این نهاد تاکید میکند که تشخیص زودهنگام نقش کلیدی در جلوگیری از گسترش بیماری دارد و تاخیر در مراجعه به مرکزهای صحی میتواند پیامدهای جدی به همراه داشته باشد.
بر اساس اطلاعات این سازمان، حتا نوع مقاوم سل نیز اکنون با رژیمهای کوتاهتر و کاملاً خوراکی قابل درمان است و دورهی درمان معمولاً حدود شش ماه طول میکشد.
در همین حال، نازیهی ۱۸ساله، یکی دیگر از باشندگان کابل نیز، با بیماری سل دستوپنجه نرم میکند. او میگوید که سرفههای شدید و دوامدار، بهویژه از طرف شب او را بارها مجبور به مراجعه به پزشک کرده است. با این حال، روند درمانش طولانی شده و هنوز بهبودی کامل نیافته است.
به گفتهی نازیه، او چندین بار به پزشک مراجعه کرده و هر بار با مصرف داروها برای مدتی کوتاه بهبود یافته، اما بیماری دوباره عود کرده است. سرانجام، پس از مراجعهی سوم، به شفاخانهی اختصاصی توبرکلوز ارجاع داده شد. او میافزاید که سرفههایش بهویژه در شبها شدت بیشتری دارد، در حالی که در طول روز وضعیتش نسبتاً بهتر است.
تشخیص دیرهنگام بیماری، سبب شده که نازیه نزدیک به یک ماه در شفاخانه تحت درمان قرار گیرد؛ وضعیتی که در کنار مشکلهای صحی، بار اقتصادی سنگینی نیز بر او تحمیل کرده است.
در همین حال، شماری از پزشکان هشدار میدهند که بیماری توبرکلوز در سالهای اخیر در افغانستان افزایش یافته و به یکی از کشندهترین بیماریهای عفونی در این کشور تبدیل شده است. به گفتهی آنان، این بیماری سالانه جان هزاران نفر را میگیرد.
لاله ستارزاده، پزشک در بخش داخلهی عمومی، میگوید که پس از کووید-۱۹، اکنون سل یکی از جدیترین بیماریهای عفونی در افغانستان به شمار میرود. به گفتهی او، سالانه نزدیک به ۱۰ هزار نفر در اثر ابتلا به این بیماری جان خود را از دست میدهند.
او، میافزاید که حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد مبتلایان به سل را زنان و دختران تشکیل میدهند. به باور این پزشک، فقر، ناآگاهی و محدودیتهای اجتماعی از مهمترین عاملهای افزایش ابتلا در میان زنان است.
ستارزاده، در صحبتی با خبرگزاری بانوان افغانستان میگوید: «بخش بزرگی از جمعیت افغانستان در روستاها و مناطق دورافتاده زندگی میکنند که دسترسی محدودی به خدمات صحی دارند. از سوی دیگر، زندگی در خانههای کوچک با جمعیت زیاد و نبود تهویهی مناسب، زمینهی گسترش این بیماری را فراهم میکند.»
او همچنان به نقش سوءتغذیه و ناامنی غذایی اشاره میکند و میگوید این عاملها باعث تضعیف سیستم ایمنی بدن، بهویژه در میان مادران، شده و خطر ابتلا به سل را افزایش میدهد.
به گفتهی ستارزاده، در حال حاضر حدود ۸۵۰ مرکز تشخیص و درمان سل در سراسر افغانستان فعالیت دارند، اما این تعداد برای جمعیت کشور کافی نیست و بسیاری از زنان یا به این خدمات دسترسی ندارند یا دسترسیشان بسیار محدود است.
او تاکید میکند که افزایش مرکزهای صحی، تربیت پزشکان متخصص و تقویت سیستم تشخیص زودهنگام، از مهمترین راهکارها برای کنترل این بیماری است.
به گفتهی این پزشک، سل یک بیماری قابل درمان است، اما درمان آن نیازمند مصرف منظم داروها برای حداقل شش ماه است. او میافزاید که رعایت دقیق دستورهای پزشکی و دسترسی دوامدار به خدمات درمانی، بهویژه برای زنانی که در منطقههای دوردست زندگی میکنند، همچنان یک چالش جدی است.
نظام صحی افغانستان که سالها با کمبود امکانات پیشرفته و نیروی متخصص روبهرو بوده، هنوز در تشخیص و درمان بهموقع سل با محدودیتهایی مواجه است. این وضعیت باعث میشود که بیماری در برخی موردها پیشرفت کرده و خطر انتقال آن به اعضای خانواده و جامعه افزایش یابد.
برنامهی توسعهای سازمان ملل متحد نیز، اعلام کرده که میزان ابتلا به سل در افغانستان در ۲۰۲۵ به ۲۰۳ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر رسیده است. همچنان، در سال گذشته بیش از ۶۵۰ هزار نفر مورد آزمایش قرار گرفته و از بیش از ۵۰ هزار بیمار حمایت شده است.
با این حال، چالشهایی مانند سطح پایین آگاهی عمومی، دسترسی محدود به خدمات صحی در برخی مناطق و تاخیر در مراجعه بیماران، همچنان از عاملهای صلی گسترش این بیماری به شمار میروند. این مشکلها بهویژه بر زنان تأثیر بیشتری دارد؛ زیرا در برخی موردها، محدودیتهای اجتماعی، از جمله ممنوعیت سفر بدون محرم، مانع مراجعه بهموقع آنان به مرکزهای صحی میشود.
آمار دقیق و بهروز مبتلایان به سل بر اساس تفکیک جنسیتی در دسترس نیست، اما بر بنیاد گزارش سال گذشتهی وزارت صحت طالبان، سالانه حدود ۷۵ هزار نفر در افغانستان به این بیماری مبتلا میشوند و نزدیک به ۱۰ هزار نفر جان خود را از دست میدهند.
بیماری سل یک بیماری ساری است که عمدتاً شُشها را درگیر میکند، اما میتواند به بخشهای دیگر بدن، از جمله غدد لنفاوی، استخوانها و حتا مغز نیز گسترش یابد. این بیماری توسط باکتری «مایکوباکتریوم توبرکلوزیس» ایجاد شده و از طریق هوا، بهویژه هنگام سرفه یا عطسهی فرد مبتلا، به دیگران منتقل میشود.
سل معمولاً با علایمی مانند سرفهی دوامدار (بیش از دو هفته)، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن و ضعف عمومی همراه است. با این حال، در مرحلههای ابتدایی ممکن است علایم خفیف باشد و همین موضوع باعث تاخیر در تشخیص میشود.
با وجود خطرهای این بیماری، سل قابل درمان است. اگر بیماران بهموقع تشخیص داده شوند و دورهی درمان را بهطور کامل طی کنند، میتوانند بهطور کامل بهبود یابند. درمان معمولاً شامل مصرف منظم داروها برای چندین ماه است و در سالهای اخیر، روشهای جدیدتری نیز معرفی شده که روند درمان را کوتاهتر و سادهتر کردهاند.
در کشورهای در حال توسعه مانند افغانستان، عاملهایی چون فقر، سوءتغذیه، ازدحام جمعیت و دسترسی محدود به خدمات صحی، به گسترش این بیماری دامن میزنند. از همین رو، آگاهیدهی، تشخیص زودهنگام و تکمیل دورهی درمان، از مهمترین راهکارها برای مهار سل به شمار میروند.
