مرگ در هر ساعت؛ چگونه کم‌بود قابله جان مادران در افغانستان را تهدید می‌کند؟

در افغانستان، جایی که دست‌رسی به خدمات صحی برای بسیاری از زنان هم‌چنان یک چالش جدی است، کم‌بود قابله‌ها، پزشکان زن، دارو و امکانات، در کنار فشار سنگین بر مرکزهای صحی، سلامت مادران و نوزادان را به‌گونه‌ی فزاینده‌ای تهدید می‌کند؛ وضعیتی که به گفته‌ی نهادهای بین‌المللی، در هر ساعت به مرگ یک مادر می‌انجامد و این کشور را در زمره مرگ‌بارترین مکان‌ها برای زایمان قرار داده است.

حبیبه، زن جوانی از کابل، سومین بارداری‌اش را با اضطراب و نگرانی پشت سر می‌گذارد. او، که در یکی از ولسوالی‌های پایتخت زندگی می‌کند، می‌گوید که مراجعه به مرکز صحی برایش نه یک تجربه اطمینان‌بخش، بلکه هم‌راه با استرس و انتظار طولانی است.

او با یادآوری یکی از روزهای مراجعه‌اش به یکی از کلینیک‌ها می‌گوید: «وقتی به کلینیک رفتم، جمعیت آن‌قدر زیاد بود که جای نشستن هم پیدا نمی‌شد. تنها یک قابله حضور داشت و بیماران پی‌هم داخل می‌شدند. هر بار همین وضعیت است.»

حبیبه می‌فزاید که در یکی از مراجعاتش، به‌دلیل ازدحام و تأخیر در رسیدگی، درد شدید را برای مدت طولانی تحمل کرده است. به گفته‌ی او، این تأخیر نه‌تنها دردناک، بلکه ترسناک نیز بوده است.

روایت حبیبه تنها یک نمونه از وضعیت مرکزهای صحی در شهرهای بزرگ افغانستان است؛ جایی که اگرچه دست‌رسی نسبی وجود دارد، اما فشار بیش از حد بر امکانات محدود، کیفیت خدمات را به شدت کاهش داده است.

اما در منطقه‌های دوردست، وضعیت به‌مراتب دشوارتر است. بنفشه، باشنده‌ی میدان وردک، از شرایطی سخن می‌گوید که در آن، دست‌رسی به خدمات صحی به یک چالش روزمره تبدیل شده است.

او، می‌گوید که در منطقه‌اش تنها یک کلینیک کوچک وجود دارد؛ مرکزی که نه ظرفیت پاسخ‌گویی به نیازها را دارد و نه امکانات کافی برای رسیدگی به موارد پیچیده. «در این‌جا فقط یک قابله است. مریضان زیاد است و رسیدگی درست صورت نمی‌گیرد. امکانات هم بسیار کم است. بعضی وقت‌ها وضعیت زنان باردار خیلی خراب می‌شود.»

بنفشه، تأکید می‌کند که بسیاری از زنان، به‌ویژه در زمان زایمان، ناگزیر می‌شوند به کابل مراجعه کنند؛ سفری که برای آنان آسان نیست.

فاصله‌ی جغرافیایی برای رسیدن به نزدیک‌ترین مرکز صحی، خرابی‌ جاده‌ها، نبود زیرساخت مناسب و کم‌بود مرکزهای صحی در روستاها و ولسوالی‌های دوردست افغانستان همواره یک چالش جدی فراراه سلامت شهروندان این کشور به‌ویژه زنان باردار بوده که هنوز حل‌نشده باقی مانده است.

در همین حال، قابله‌ها که در خط مقدم این بحران قرار دارند، خود با چالش‌های گسترده‌ای روبه‌رو استند. معاش کم، ساعت‌های طولانی کاری، کم‎بود هم‌کار و امکانات فشارهای فزاینده‌ای را بر آنان ایجاد کرده است. با این حال، قابله‌ها می‌گویند که با وجود چالش‌ها متعهد به ادامه‌ی کار و ارایه‌ی خدمات صحی به زنان و دختران استند.

خالده، قابله در یکی از منطقه‌های روستایی کابل، می‌گوید که فشار کاری بر آنان به‌گونه بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است. او می‌افزاید که کم‌بود کارمندان صحی به‌ویژه در بخش زایمان سبب شده که آنان گاهی بیش‌تر از ساعت‌های کاری‌شان و حتا تا ناوقت شب به کارشان ادامه دهند.

او با لحنی خسته اما متعهد می‌گوید: «گاهی در یک روز با تعداد زیادی بیمار روبه‌رو می‌شویم. اما تعداد ما کم است. داکتر زن بسیار کم داریم و این کار را سخت‌تر می‌کند.»

به گفته‌ی او، کم‌بود نیروی انسانی باعث شده که زمان کافی برای رسیدگی دقیق به هر بیمار وجود نداشته باشد؛ موضوعی که می‌تواند پیامدهای جدی به ‌هم‌راه داشته باشد. خالده هم‌چنان به مشکل‌های دیگر از جمله کم‌بود دارو، تجهیزات ناکافی و حتا معاش کم اشاره می‌کند که سبب شده کارشان با مشکل روبه‌رو شود.

فاطمه، قابله‌ای با تجربه چندین سال کار در نظام صحی، نیز وضعیت را نگران‌کننده توصیف می‌کند. او می‌گوید: «در بخش زایمان، کمبود امکانات بسیار جدی است. بستر کافی وجود ندارد، تجهیزات کامل نیست و در بعضی موارد حتا داروهای ضروری هم در دسترس نیست.»

به گفته‌ی او، این مشکل در مناطق روستایی و ولسوالی‌ها شدیدتر است و باعث شده که قابله‌ها تحت فشار شدید کاری قرار بگیرند. فاطمه می‌افزاید که با وجود این شرایط، قابله‌ها هم‌چنان به فعالیت خود ادامه می‌دهند، نه به‌دلیل شرایط مناسب کاری، بلکه به‌دلیل احساس مسئولیت در قبال جان انسان‌ها.

هم‌زمان با این روایت‌های میدانی، نهادهای بین‌المللی نیز نسبت به وضعیت سلامت مادران در افغانستان هشدار داده‌اند.

صندوق جمعیت سازمان ملل متحد تأکید کرده که آموزش قابله‌ها یکی از کلیدی‌ترین راه‌کارها برای کاهش مرگ‌ومیر مادران و نوزادان است. این نهاد نقش قابله‌ها را در ارایه‌ی خدمات پیش از زایمان، زایمان ایمن و مراقبت‌های پس از آن حیاتی می‌داند.

در عین حال، صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) هشدار داده که در صورت ادامه محدودیت‌های آموزشی برای دختران، افغانستان تا ۲۰۳۰ با کم‌بود حدود ۵۴۰۰ کارمند صحی زن مواجه خواهد شد.

این در حالی است که بر اساس داده‌های موجود، نظام صحی افغانستان با کم‌بود حدود ۱۸ هزار قابله متخصص روبه‌رو است.

سازمان جهانی بهداشت نیز، اعلام کرده که در افغانستان، در هر ساعت یک مادر به‌دلیل عوارض قابل پیش‌گیری بارداری و زایمان جان خود را از دست می‌دهد. میزان مرگ‌ومیر مادران در این کشور به ۵۲۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده می‌رسد.

به گفته‌ی این سازمان، عواملی چون خون‌ریزی، فشار خون بالا، عفونت و زایمان دشوار از مهم‌ترین دلایل این مرگ‌ومیر هستند؛ در حالی که بسیاری از این موارد با دست‌رسی به خدمات صحی مناسب قابل پیش‌گیری است.