وقتی نوشتن ممنوع می‌شود؛ زن افغانستانی چگونه با کلمه‌ها مقاومت می‌کند؟

خدیجه حیدری، نویسنده و سردبیر زن‌تایمز، از سانسور، حذف کتاب‌های زنان و ممنوعیت شعر عاشقانه در افغانستان زیر سلطه‌ی طالبان می‌گوید؛ محدودیت‌هایی که به باور او نه‌تنها زنان را خاموش نکرده، بلکه آنان را بیش‌تر به نوشتن و مقاومت واداشته است. او ادبیات را «سلاحی در جنگ با تاریکی» می‌خواند و می‌گوید زنان افغانستانی امروز با نوشتن از رنج، خشم و محرومیت، در برابر حذف و خاموشی ایستاده‌اند.

گفت‌وگوی خبرگزاری بانوان افغانستان با خدیجه حیدری

سعیدپور: در شرایطی که طالبان شعر عاشقانه را ممنوع کرده و نشر برخی آثار زنان را محدود ساخته، این وضعیت چه تأثیری بر کار شما گذاشته است؟

حیدری: این چیزها روی کار من اثر مثبت می‌گذارد. وقتی آن‌ها ممنوع می‌سازند ما با قدرت بیش‌تر می‌نویسیم. چون نوشتن به نحوی برای آینده است. وقتی دست به قلم می‌برید شما دارید همان کسی که می‌گوید ننویس را به چالش می‌کشید و زشتی اندیشه و رفتارش را ثبت تاریخ می‌سازید.

سعیدپور: آیا با موارد مشخصی از سانسور یا حذف آثار زنان روبه‌رو شده‌اید؟

حیدری: بله، سال ۲۰۲۴ بود که در یکی از مکتب‌های کاپیسا طالبان کتاب‌های شعر را جمع می‌کردند و بعد متوجه شدند که آن‌جا کتاب‌های است که نویسندگان آن زن است و بعد گفتند آن‌ها را هم جمع کنید. آن‌ها [طالبان] تحمل دیدن کتاب‌های زنان را در یک کتاب‌خانه ندارند. موارد زیادی را شاهد بوده‌ام بار آخر که در دانش‌گاه‌های آثار علمی زنان را حذف کردند.

سعیدپور: به نظر شما امروز نوشتن برای زنان در افغانستان یک انتخاب است یا نوعی اجبار؟

حیدری: انتخاب است. نوشتن کار اجباری بوده نمی‌تواند. وقتی کسی توانایی نوشتن دارد و علاقه دارد او می‌نویسد و بهترین زمان هم وقتی است که او چاره‌ی جز نوشتن ندارد.

سعیدپور: آیا می‌توان گفت ادبیات زنان در افغانستان به نوعی به ابزار مقاومت تبدیل شده است؟

حیدری: بله، به نظر من بهترین نوع مبارزه است. نوشتن و ثبت وقایع سلاح خوبی در جنگ با تاریکی‌ها است. زنان افغانستان-زنان نویسنده و شاعر باید بیش از هر زمان دیگر به کار بپردازند. فقط چند ماه بعد حکومت طالبان پنج ساله می‌شود و یعنی پنج سال است که دختران ما نمی‌تواند به مکتب برود پس ما باید بیش از هر زمان دیگر به کار بپردازیم و صدای خود را بلندتر کنیم و حق خود را بخواهیم.

سعیدپور: در زمانی که حتا نوشتن از عشق نیز ممنوع می‌شود، نوشتن برای شما چه معنایی پیدا می‌کند؟

حیدری: برای من همان زمانی که نوشتن ممنوع و گناه است همان موقع بهترین وقت ممکن برای نوشتن است. به‌ویژه شعر، گاهی آرزو می‌کنم که شعرسرودن بلد بودم. بهترین موقع برای سرودن بهترین شعرهای عاشقانه است. نادیا انجمن را همه می‌شناسیم. اگر او نمی‌نوشت امروز از هزاران زنی بود که توسط شوهر کشته شده بود و هیچ کسی هم اسمش را به یاد نمی‌داشت اما حالا نادیا انجمن یک الگو است. یک قهرمان است و یک نام بزرگ و نامیرا.

سعیدپور: ادبیات چه نقشی در حفظ صدا و هویت زنان در چنین شرایطی دارد؟

حیدری: فعلا که می‌بینیم در بیرون از افغانستان هر نوع اعتراض و مبارزه را زنان پیش می‌برند. اگر مردان فعال استند همه دنبال سیاست اند و قدرت را تعقیب می‌کنند که چگونه می‌شود آن را پس گرفت؛ اما زنان دنبال این استند که چگونه می‌شود دروازه‌ی مکتب و دانش‌گاه را باز کرد و چگونه خاموش نماند و زنده ماند. ادبیات این دوره هم در حال ثبت همین است. در حال ثبت مرگ زنان در حال ثبت این که زنان در مقابل آن همه سرکوب چه می‌کنند. چگونه رنج می‌کشند و با آن رنج چه می‌کنند. وقتی مکتب بسته شد به چه روی آوردند؟ ادبیات قطعا در حال ثبت مبارزه‌ها و رنج‌های زنان افغانستانی است و تا حدی برای رساندن این صدا موفق بوده است.

سعیدپور: آیا فکر می‌کنید جهان به اندازه کافی به صدای زنان افغانستانی گوش می‌دهد؟

حیدری: نمی‌دانم. هیچ نمی‌دانم که در جهان چه جریان دارد. نمی‌دانم چقدر مهم است که یک دسته از مردان ریاست و وزارت را تجربه کنند و از قدرت لذت ببرند. نمی‌دانم چقدر دیگر زنان باید از همه چیز محروم باشند تا آن دسته از مردان از داشتن قدرت و پول محظوظ باشند.

سعیدپور: با توجه به سانسور شدید و محدودیت‌ها بر سردون شعر و نوشتن کتاب، آینده‌ی ادبیات زنان در افغانستان را چگونه می‌بینید؟

حیدری: به نظرم که زنان بیش از هر زمان دیگر به قدرت کلمه‌ها پی بردند. به نظرم که از این به بعد ادبیات افغانستان متحول می‌شود و زنان بیش‌تر خواهند نوشت. آرزو می‌کنم که این اتفاق بیفتد و زنان زیادی را داشته باشیم که ادبیات افغانستان را به دست گرفته باشند.

سعیدپور:  اگر دختری در افغانستان امروز بخواهد نویسنده شود، به او چه می‌گویید؟

حیدری: اگر دختری می‌خواهد نویسنده شود، یعنی او دارد می‌نویسد؛ اما هنوز خیلی خوب و روان نمی‌نویسد. من مصرانه از او خواهش می‌کنم که ادامه بدهد. بخواند و بنویسد و اصلا متوقف نشود. او نویسنده‌ی آینده‌ی افغانستان است. 10 سال بعد او صاحب اثرهای خوبی است. اما در کنار نوشتن خواندن را فراموش نکند که نوشتن بدون خواندن ممکن نیست که خیلی نتیجه بدهد.

سعیدپور: اگر گفتنی دیگری داشته باشید، دوست‌ داریم از شما بشنویم.

حیدری: آرزو می‌کنم این روزها زودتر پایان یابد. دیگر ما راوی قصه‌های پر از الم زنان افغانستانی نباشیم.