در نبود دانشگاه و کار، دختران افغانستانی چه راههای را برای رشد انتخاب کردهاند؟
آینور سعیدپور
در میانهی محدودیتهای روزافزون طالبان و تنگنای فضاهای اجتماعی و شغلی در افغانستان، هنوز هم شماری از دختران جوان تسلیم شرایط نشده و برای یادگیری مهارتهای مختلف تلاش میکنند. آنانی که روزی رویای آموزش در دانشگاهها، کار در دفترهای رسمی یا رسیدن به حرفههایی چون پزشکی، مهندسی یا حقوق را در سر داشتند، اکنون با تغییر مسیر، به یادگیری هنرهایی چون خیاطی، نقاشی، صنایعدستی، آرایشگری، حکاکی، خطاطی و دیگر مهارتها روی آوردهاند. هدف آنان ساختن راهی تازه برای حضور در بازار کار و اجتماع، در کشوریست که سعی دارد آنان را نادیده بگیرد.
۱۵ جولای، برابر با روز جهانی مهارتهای جوانان، امسال در حالی فرامیرسد که محدودیتها بر زنان و دختران در افغانستان به یکی از شدیدترین وضعیت در جهان تبدیل شده است. همزمان با این روز، نهادهای بینالمللی از جمله اتحادیهی اروپا بار دیگر بر ضرورت پشتیبانی از مهارتآموزی دختران افغانستانی تأکید کردهاند.
فرزانه، دختر هجدهسالهای است که از صنف دوازدهم یکی از مکتبهای دولتی در کابل فارغ شده؛ اما با بستهشدن دروازههای دانشگاهها به روی زنان، فرصت ادامهی تحصیل را از دست داده است. با این حال، او تلاش کرده که با استفاده از این وضعیت مهارتهای تازهای بیاموزد. یکی از این مهارتها، خامکدوزی است؛ هنری که حالا فرزانه در آن خبره شده و میتواند طرحهای ظریف را با دقتی چشمگیر روی پارچه دوخت کند.
فرزانه، میگوید پیش از بستهشدن مکتب و دانشگاهها، هیچگاه به کارهای دستی علاقه نداشت و آرزویش پزشکشدن بود؛ اما شرایط چنان رقم خورد که ناگزیر به سوی راهی رفت که پیش از آن هرگز به آن فکر نکرده بود.
او میافزاید که هرچند خامکدوزی برایش دشوار است؛ اما داری مزیتهای نیز است: «حالا میتوانم برای خودم لباس بدوزم. حتی برای دکانها، یخن مردانه یا لباسهای سنتی را گلدوزی میکنم. درآمدش زیاد نیست، اما میتوانم با پول آن حداقل هزینههای شخصیام را بپردازم؛ مثل لباس، کفش، چادر یا فیس کورسها.»
فرزانه از دشواریهای دوری از آموزش رسمی سخن میگوید؛ اما تأکید دارد که تسلیم نمیشود. به باور او، دختران باید حتا در این شرایط نیز از از آموزشهای آنلاین برای مهارتآموزی و یا دنبالکردن درسهای شان ادامه دهند.
این دختر جوان میگوید: «اگر درها بسته شد، پنجرهای باز کنید. یاد گرفتن گلدوزی، نقاشی یا خطاطی میتواند نوری باشد در دل تاریکی. هیچوقت تسلیم نشوید. ما هنوز هم میتوانیم بدرخشیم.»
در همین حال، دفتر اتحادیهی اروپا در افغانستان نیز به مناسبت این روز، با انتشار پیامی گفته که دختران افغانستانی شایستهی فرصت اند، نه محدودیت.
این نهاد بینالمللی افزوده که در همکاری با شریکهای جهانیاش، تلاش دارد زمینهی آموزش، اشتغال و رشد اقتصادی را برای دختران افغانستانی فراهم کند تا آنان بتوانند آیندهی بهتری برای کشورشان رقم بزنند.
پروانه، یکی دیگر از دخترانی است که مسیر مشابهی را دنبال کرده است. او باشندهی هرات و دانشآموختهی دانشکدهی شرعیات است. پس از پایان تحصیل، نتوانسته شغل ثابتی بیابد؛ اما بهجای ماندن در خانه، تصمیم گرفته که مهارت تازهای یاد بگیرد.
پروانه، اکنون در ساخت ساعتهای دیواری دستساز فعالیت میکند؛ هنری که ترکیبی از چند مهارت است. او چوب را با ابزار ساده میتراشد، آن را به شکلهای گوناگون درمیآورد، رویش نقاشی میکشد و در نهایت ساعتی تولید میکند که مشتریان خاص خودش را دارد.
این دختر جوان میگوید: «یاد گرفتم چگونه مواد مختلف را ترکیب کنم، طراحیهای خلاقانه انجام دهم و چیزی بسازم که نیاز بازار باشد.»
به گفتهی او، کارآفرینیاش الهامبخش دیگران نیز شده است. «وقتی دوستان و اطرافیان میبینند که در این وضعیت سخت به دنبال آرزوهایم هستم، به آنها هم انگیزه میدهد. میفهمند که هیچ چیزی ناممکن نیست.»
یکی دیگر از دختران، میرضیا است. او نیزدانشجوی بود؛ اما حالا از آموزش رسمی بازمانده و تلاش دارد که هنر مینیاتوری را بهصورت عملی و علمی بیاموزد. «یاد گرفتن یک هنر، من را از ناامیدی نجات داد. حالا میدانم که هنوز هم میتوانم رشد کنم، چیزی بیاموزم و حتی در آینده کاری بسازم.»
میرضیا، میگوید که هنر او را از تنگای روانی نجات داده و در ضمن فرصتی را برابر شده که در بیرون از منزل هنوزهم روزنهای برای یادگیری وجود دارد.
راضیه، یکی دیگر از دخترانی است که با وجود چهار سال محرومیت از آموزش رسمی، مسیر تازهای را برای رشد شخصی و ذهنی خود یافته است. او نیز مانند بسیاری از دختران دیگر، بهجای ماندن در سکوت و انتظار، به یادگیری مهارتهای تازه روی آورده است.
او میگوید: «نزدیک به چهار سال است که فرصت تحصیل برای دختران فراهم نیست. در این مدت بسیاری از دختران تلاش کردند روی مهارتهایی کار کنند که دوست داشتند؛ تا بلکه مرهمی باشند بر دردهایی که تجربه میکنیم. من هم در این مدت، نقاشی، زبان انگلیسی و خامکدوزی یاد گرفتم.»
راضیه مهارتآموزی را نه تنها راهی برای توانمندسازی اقتصادی میداند؛ بلکه آن را درمانی برای رنجهای روانی ناشی از محرومیت و محدودیت نیز میخواند: «نقاشی برای من راهی است برای درمان و بیان دردهایم؛ راهی برای خلق یک دنیای زیبا، بدون محدودیت و مشکلات. حالا میتوانم دنیایی را بکشم که در آن رنگ باشد، امید باشد، چیزی دور از این سیاهی و خفگیای که اطرافمان را گرفته.»
به باور او، این روزها، بهترین زمان برای بیدار کردن استعدادها و شکوفایی علایق فراموششده است؛ آنهم در شرایطی که تنها برخی فرصتهای محدود چون خوشنویسی، زبانآموزی و نقاشی برای دختران باقی ماندهاند.
راضیه، با شوق از تجربههای شخصیاش در آموزش میگوید و از اینکه توانسته با استفاده از بسترهای آنلاین، به آرزویی دیرینه دست یابد: «فرصتهای آموزش نقاشی، خامکدوزی و مهمتر از همه آموزش آنلاین برای من فراهم است. با استفاده از این امکانات، خوشبختانه موفق شدم در یک دورهی آموزش زبان انگلیسی از دانشگاه آنلاین آریزونای امریکا پذیرفته شوم. این موفقیت برایم بسیار ارزشمند است و به من انگیزه میدهد که حتا در دل تاریکیها هم راهی برای ادامه دادن وجود دارد.»
او با لحنی محکم و الهامبخش، دختران افغانستانی را نماد واقعی ایستادگی و قهرمانی میخواند. به باور راضیه، امید و مقاومت، کلیدهای عبور از این دوران دشوارند. «دختران افغانستانی تعریف واقعی از قهرمان هستند. ما نباید به این آسانی رویاها و آیندهای را که در انتظارش بودیم، قربانی کنیم. باید برایش بجنگیم؛ مهم نیست چطور و به چه شکلی. خواهش میکنم، قاتل آرزوهای تان نباشید!»
روز جهانی مهارتهای فنی و حرفهای جوانان، برای نخستینبار در ۱۵ جولای ۲۰۱۵ گرامی داشته شد. این روز، بهطور رسمی در دسامبر ۲۰۱۴ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد نامگذاری شد و هدف آن، تأکید بر اهمیت توسعهی مهارتهای حرفهای برای ایجاد فرصتهای شغلی مناسب، کارآفرینی و کاهش بیکاری در میان نسل جوان است.
در افغانستانِ امروز که صدای دختران در مکتب و دانشگاهها خاموش شده و درهای بسیاری به روی آنان بسته شده، مهارتآموزی، شکلی از مقاومت خاموش است.
