نبرد با ممنوعه؛ مبارزه مخفیانه «پرستو» از طریق نقاشی برای دختران بلخی

قلم‌مو میان انگشت‌هایش می‌رقصد. با آرامش و خون‌سردی تمام، به دانش‌آموزانش می‌آموزد که چگونه پنسل را روی تصویر نیمه‌تمام حرکت دهند. طالبان که به شدت مخالف هنر هستند، نقاشی چهره را نیز جزو ممنوعه‌های خود قرار داده‌اند؛ اما پرستو، با ذوق و علاقه‌ای خاص، هنر را به‌طور مخفیانه در خانه برای دختران، پس از سقوط جمهوری در آگست ۲۰۲۱، آموزش می‌دهد. او این کار را «مبارزه‌ی مخفی» در دنیایی می‌داند که طالبان حتا اجازه صحبت کردن و شنیدن صدای زنان را نیز ممنوع کرده‌اند. می‌گوید: «می‌خواهم در جایی‌که زنان نمی‌توانند صحبت کنند، هنر سخن بگوید. من برای فرداهای بهتر تلاش می‌کنم».

پرستو، نام مستعار دختری‌ست که در شهر مزارشریف، زندگی می‌کند. او هنر را به‌طور تخصصی آموخته و اکنون در خانه به آموزش ۲۰ دانش‌آموز دختر در زمینه‌های مختلفی چون نقاشی رنگ‌و‌روغن، تذهیب، مینیاتور و سیاه‌قلم می‌پردازد.

هنر، از همان کودکی رویای پرستو بود. زمانی‌که در صنف دوم مکتب درس می‌خواند، آموزگارش نقاشی‌ای را روی تخته کشید که سبب شد پرستو، به شدت به هنر علاقه‌مند شود و تصمیم بگیرد این مسیر را دنبال کند. او در گفت‌وگو با خبرگزاری بانوان افغانستان، بیان می‌کند: «علاقه‌ی شدید به هنر و موفقیت در دانش‌کده هنر دانش‌گاه بلخ، یکی از بزرگ‌ترین آرزوهای من بود که خوش‌بختانه به آن دست یافتم».

پرستو، درباره‌ی احساسات خود نسبت به هنر می‌گوید: «زمانی‌که نقاشی یا رسامی می‌کنم و اثرم به پایان می‌رسد، حس خرسندی، آرامش و رضایت از کار انجام شده به من دست می‌دهد و این احساس، امید و انگیزه‌ای برای ادامه مسیر و رسیدن به آینده‌ای روشن‌تر در من ایجاد می‌کند».

پرستو، مسیر هنر را پر از مخالفت‌ها و چالش‌ها می‌داند، زیرا زمانی‌که هنر را به عنوان مسیر خود انتخاب کرد، با واکنش‌های شدید خانواده روبه‌رو شد. خانواده‌اش از او می‌پرسیدند: «هنر چیست که تو انتخاب کردی؟»

او برداشت خانواده‌اش از هنر را به مانند «نوازندگی و رقص» توصیف می‌کند و می‌گوید: «زمانی‌که در خانه صحبت از هنر می‌شد، همه فکر می‌کردند که من قرار است رقاصه شوم. متاسفانه جامعه‌ی سنتی افغانستان هنوز نتوانسته است این حقیقت را بپذیرد که دختران هم می‌توانند در عرصه‌های مختلف هنری فعالیت کنند و در این زمینه آموزش ببینند».

به مرور زمان، پرستو توانست خانواده‌اش را قانع کند و اکنون که در این عرصه فعالیت می‌کند، نه تنها خانواده‌اش، بلکه دوستانش نیز به او افتخار می‌کنند.

آثار هنری پرستو، مورد استقبال اطرافیانش قرار گرفته است. او طی چند سال اخیر که فعالیت خود را آغاز کرده، تاکنون موفق شده بیش از ۵۰ اثر در زمینه‌های تذهیب، نقاشی، رسامی و مینیاتور خلق کند.

هنر، سبب آرامش روان هنرمند و هنردوست می‌شود و لحظه‌های خوش و نشاط‌آور را رقم می‌زند. هرچند این مسیر هنری درآمد مالی زیادی برای هنرمندان به همراه ندارد؛ اما پرستو علاقه‌ای شدید به هنر دارد. او می‌گوید: «مشکلی نیست؛ اگر امروز از هنر استقبال نمی‌شود، من به کار خود ادامه می‌دهم و مطمئنم که فردا توجه مردم جلب خواهد شد».

پرستو، باورهای طالبان در مورد هنر را رد کرده و می‌افزاید که هنر «هیچ ربطی» به دین و آیین ندارد. او در این باره توضیح می‌دهد: «چهره، همان حالت طبیعی فرد است که دوستان و عزیزانش می‌خواهند به یادگار بماند؛ دقیقا مانند عکسی که لحظه‌ها را ثبت می‌کنیم».

در سه سال اخیر، استقبال از هنر و هنرمندان تحت حاکمیت طالبان کم‌رنگ‌تر شده است. در روزهای نخست پس از سقوط جمهوری، پرستو تنها با یک دانش‌آموز شروع به کار کرد. نه تنها از استقبال خبری نبود، بلکه او از این نگرانی داشت که نقاشی‌هایش ممکن است بلای جانش شوند.

طالبان، مخالفت‌های شدیدی با هنر، به‌ویژه موسیقی، نوازندگی و نقاشی چهره دارند. این گروه در فرمانی کشیدن چهره‌های زنده، چه انسان و چه حیوانات، را ممنوع کرده و حتا با عکاسی از انسان‌ها نیز مخالفت کرده‌اند.

این گروه، در روزهای نخست پس از به قدرت رسیدن دوبار‌ه‌ی ‌شان، تلاشی خانه‌به‌خانه‌ای را در ولایت‌ها آغاز کردند. پرستو، هنرمندی که چهره ترسیم می‌کند، از بیم آن روزها چنین روایت می‌کند: «تمام لوازم و آثارم را در زیر زمین و زیر خاک پنهان کردم تا در تلاشی‌های خانه‌به‌خانه، طالبان به آن‌ها دست پیدا نکنند و به خاطر نقاشی و رسامی سرزنش نشوم».

پس از مدتی که شرایط کمی آرام‌تر شد، یکی از دوستانش از او خواست تا یک چهره برایش بکشد. این درخواست همان تلنگری بود که سبب شد پرستو، پس از یک وقفه دوباره به عرصه هنر بازگردد. او می‌گوید: «واقعا قدردان آن دوستم هستم که سبب شد دوباره انگیزه برای شروع داشته باشم».

او اکنون در زمینه‌های خوش‌نویسی، نقاشی و رسامی (سیاه‌قلم) به تربیت دانش‌آموزان مشغول است. روند آموزشی به‌گونه‌ای است که ابتدا به دانش‌آموزان کشیدن تصاویری از اشیاء بی‌جان، مانند طبیعت، آموزش داده می‌شود و سپس به ترسیم چهره پرداخته می‌شود.

چهره‌ها بیش‌تر از سوی مشتریان برای هدیه دادن در مراسم و مناسبت‌های خاص مانند سال‌گرد ازدواج، سال‌روز تولد و جشن‌های دانش‌آموخته‌گی سفارش داده می‌شوند.

پرستو، چهره‌ها را در سایزهای مختلف نقاشی می‌کند و می‌گوید که بنا به تقاضای مشتری، دست‌مزد او از یک هزار تا ۳۵۰۰ افغانی متغیر است.

مژگان، دختر ۱۱ ساله‌ای از دانش‌آموزان پرستو است که دانش‌آموز صنف هفتم مکتب بود؛ اما به دلیل ممنوعیت‌های طالبان از ادامه آموزش بازمانده است. مژگان می‌گوید: «نمی‌خواستم در خانه بمانم. خواستم تا زمانی‌که مکتب‌ها باز می‌شود، حداقل روی مهارت‌های دیگرم مانند رسامی کار کنم. علاقه‌ی زیادی به هنر دارم و حالا که محدودیت‌ها وضع شده، من هم از این شرایط فرصت ساخته و این هنر را فرا می‌گیرم».

معصومه، برای پی‌گیری فعالیت‌های خواهر کوچک‌ترش (مژگان) آمده است. او در گفت‌وگو با خبرگزاری بانوان افغانستان، علت روی‌آوردن مژگان به هنر را چنین توضیح می‌دهد: «مژگان علاقه داشت که رسامی کند. در خانه نیز شبکه‌های تلویزیونی و برنامه‌های هنری را دنبال می‌کند. او قصد دارد در آینده بیش‌تر در زمینه‌های هنر، سینما و طراحی فعالیت کند. امیدوارم در این عرصه موفق شود، زیرا خانواده به شدت از او حمایت می‌کند».

به باور پرستو، خانواده‌های افغانستانی کم‌تر به هنر ارزش می‌دهند. او می‌گوید: «زمانی‌که فرزندانشان به سمت هنر گرایش پیدا می‌کنند، معمولا بیش‌تر سرزنش می‌شوند و علاقه‌شان را از دست می‌دهند».

پرستو، می‌گوید: «هنر و هنرمند نیازمند تشویق و حمایت هستند. دانش‌آموزانی دارم که علاقه‌‌ زیادی به نقاشی و رسامی دارند. این علاقه ناشی از انگیزه بالا و حمایت‌های خانواده‌های‌شان است».

او علاوه بر نقاشی و رسامی، در زمینه خوش‌نویسی نیز به دانش‌آموزان را آموزش می‌دهد. در مورد خوش‌نویسی می‌گوید: «در این زمینه، بیش‌تر دانش‌آموزان علاقه‌مند هستند تا نقاشی؛ اما باز هم این بسته‌گی به پشتی‌بانی خانواده‌ها و تشویق‌های آنان دارد که چطور می‌توانند فرزندانشان را به هنر علاقه‌مند کنند».

پرستو، تاکنون ۱۵ دانش‌آموز را در بخش خوش‌نویسی موفقانه آموزش داده است و آنان توانسته‌اند «خط نستعلیق» را به‌طور ماهرانه فرا بگیرند. هم‌چنین ۵ دانش‌آموز دختر دیگر که نقاشی و رسامی را نزد او آموخته‌اند، اکنون خود تبدیل به هنرمند شده‌اند.

او از حکومت طالبان می‌خواهد که بیش از این مانعی در برابر هنر نگذارند و می‌افزاید: «هنر مخالف دین نیست. تذهیب و نقاشی‌ خط داریم که به غنای فرهنگ اسلامی یک کشور کمک می‌کند. هنر، فرهنگ و تاریخ مردمان یک سرزمین را بازگو می‌کند. ما در اسلام نیز نقاشی و هنر اسلامی داریم که جایز است».

پرستو، شناخت هنرمند را از طریق آثارش می‌داند و می‌خواهد که آثارش در جشن‌واره‌های بین‌المللی به نمایندگی از دختران افغانستانی به نمایش گذاشته شود. او می‌گوید: «می‌خواهم صدای خاموش زنان این سرزمین باشم. زمانی‌که از همه ابعاد زندگی حذف شدیم، نقاشی می‌کنیم تا آن‌چه بر ما گذشته است را به تصویر بکشیم، زیرا هنر تنها چیزی است که به‌طور دیرمدت باقی می‌ماند و حال انسان را بازگو می‌کند».