مکتب مخفی «سپیدها» در کندز؛ مبارزه‌ی یک آموزگار زن برای آموزش دختران

نسیمه امیری*، پزشک ۲۶ ساله‌ای از ولایت کندز، داستانی الهام‌بخش از ایستادگی و مبارزه برای حق آموزش دارد. نخستین‌بار که طالبان در سال ۱۹۹۶، قدرت را به دست گرفتند، او تنها هشت سال داشت. محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای که طالبان بر آموزش دختران اعمال کردند، او را واداشت تا آموزش‌های ابتدایی را در یکی از مکتب‌های مخفی ادامه دهد. با وجود ترس و ناامنی، نسیمه هرگز از یادگیری دست نکشید.

این تجربه‌‌ای تلخ از محرومیت آموزشی، نسیمه و سه دختر دیگر را مصمم کرد که پس از بازگشت دوباره‌ی طالبان به قدرت، نگذارند دختران افغانستانی خانه‌نشین و محروم از آموزش باقی بمانند. به همین دلیل، نسیمه مکتب مخفی‌ای به نام «سپیدها» را در ولایت کندز راه‌اندازی کرد. او که خود تجربه‌ای موفق از مکتب‌های مخفی دارد، می‌خواهد با این کار به دختران افغانستانی کمک کند تا در برابر شرایط دشوار ایستادگی کرده و آینده‌ای روشن‌تر بسازند.

او که تجربه‌ی هم‌سان از محرومیت‌های دختران تحت حاکمیت طالبان دارد، می‌گوید؛ پس از سقوط حکومت طالبان، در سال ۲۰۰۱ و تغییر نظام در افغانستان، با اراده‌ای قوی سه سال را با سپری کرده امتحان سویه جبران کرد. او موفق شد پس از فراغت از مکتب، وارد یکی از دانش‌گاه‌ها شود و رشته پزشکی را بخواند.

نسیمه، موفقیت‌های خود را مدیون آموزش‌هایی می‌داند که در دوران نخست حکومت طالبان، در مکتب مخفی فرا گرفته است. او در گفت‌وگو با خبرگزاری بانوان افغانستان، می‌گوید: «مکتب ‘سپیدها’ در آن زمان نام مکانی بود که توسط یک آموزگار به صورت مخفی در زیرزمینی به ما آموزش داده می‌شد. همین آموزش‌های مخفی به من کمک کرد تا پس از سقوط طالبان، آمادگی کامل برای بازگشت به مکتب داشته باشم».

مکتب مخفی «سپیدها» چهار ماه پس از بازگشت طالبان به قدرت، در زمستان سال ۲۰۲۲، فعالیت خود را آغاز کرد. این مکتب اکنون بیش از ۱۲۰ دانش‌آموز دختر دارد که همگی دختران بالاتر از صنف ششم هستند. در این مرکز، مضمون‌های اساسی مانند زبان و ادبیات دری، ریاضی، انگلیسی و علوم ساینسی آموزش داده می‌شود.

این مکتب با هم‌کاری آموزگاران زن داوطلب، به صورت رایگان زمینه‌ای آموزش را برای دختران محروم از آموزش‌های رسمی در یک مکان سرپوشیده فراهم کرده است.

خانم امیری، می‌گوید: «تجربه‌ی من باعث شد تا در سایه محدودیت‌های طالبان، آموزش مخفیانه دختران را آغاز کنم. این کار را فرصتی برای آنان می‌دانم و می‌خواهم سطح دانش شان را تا بازگشایی رسمی مکتب‌ها در افغانستان ارتقا بدهم».

طالبان، تاکنون چندین‌بار این مرکز را تهدید و تحت تعقیب قرار داده‌اند. به گفته‌ی مسوول مکتب، آنان با استفاده از عنوان «مدرسه دینی» و اعمال تغییراتی در پوشش دختران توانسته‌اند برای سومین‌بار از تهدیدها و کمین‌های طالبان جان سالم به در ببرند. این گروه چهار نفری پس از تغییر مکان، فعالیت‌های آموزشی خود را هم‌چنان ادامه داده‌اند.

آموزش‌های مکتب «سپیدها» هر روز از ساعت ۸ صبح تا ۲ بعدازظهر برای دختران برگزار می‌شود.

این آموزش‌ها در حالی صورت می‌گیرد که طالبان، پس از بازگشت به قدرت در اگست ۲۰۲۱، دختران بالاتر از صنف ششم را از رفتن به مکتب منع کردند. یک سال بعد، در دسامبر ۲۰۲۲، دروازه‌های دانش‌گاه‌ها را نیز به‌روی دختران بستند. امسال، در نوامبر ۲۰۲۳، این گروه حتا انستیتوت‌های پزشکی را نیز برای دختران تعطیل کردند.

با وجود این محدودیت‌ها، مرکز آموزشی «سپیدها» طی سه سال اخیر موفق شده است ظرفیت علمی دختران را افزایش دهد. بسیاری از دانش‌آموزان این مرکز از تجربه‌ی خود ابراز خرسندی می‌کنند و برخی از آنان توانسته‌اند دانش‌آموزان سطح پایین‌تر از خود را نیز آموزش دهند.

نسیمه می‌‌افزاید: «خوش‌حالم که دانش‌آموزان من پس از سه سال اکنون مسوولیت آموزش سایر دختران خردسال را بر عهده گرفته‌اند».

او آینده دختران این مرکز را «درخشان» توصیف کرده و معتقد است که آنان با تاریکی می‌جنگند. نسیمه، تأکید می‌کند که هیچ محدودیتی نمی‌تواند مانع این مبارزه شود.

بااین‌حال، «سپیدها»، نهادی که از آموزش دختران در کندز حمایت می‌کند، با چالش‌های مالی به‌ویژه در زمینه‌ای پرداخت کرایه مکان مواجه است. خانم امیری، توضیح می‌دهد: «گاهی دوستان و آشنایان کمک می‌کنند؛ اما در برخی موارد این مشکل به‌شدت ما را در تنگنا قرار می‌دهد. بیش‌تر اوقات، کرایه مکان را خود آموزگاران با جمع‌آوری پول فراهم کرده و پرداخت می‌کنند».

مسوول مکتب خواستار حمایت از آموزش دختران افغانستانی است و می‌گوید: «ما می‌خواهیم حداقل مواد درسی برای دانش‌آموزان فراهم کنیم. بیش‌تر دانش‌آموزان از خانواده‌های نادار و نیازمند هستند که حتا توانایی خرید قلم و کتاب‌چه را ندارند؛ اما با این حال برای یادگیری به مکتب می‌آیند و درس می‌خوانند».

جدا از تهدیدهای طالبان، آموزش در زیرزمینی سرد و در آستانه‌ای زمستان، چالشی جدی برای این مرکز مخفی به شمار می‌آید. مسوولان این مرکز با دشواری فراوان دختران را در یک زیرزمین گرد‌هم می‌آورند و به آنتن آموزش می‌دهند.

با وجود نگرانی‌ها، محدودیت‌ها و چالش‌ها، پیش‌رفت و آموزش دختران در این مکتب متوقف نشده است. خانم امیری، امیدوار است که مکتب‌‌ها به‌زودی بازگشایی شوند. او می‌گوید: «زمانی‌که دختران این مرکز به آموزش‌های رسمی دست‌رسی پیدا کنند، می‌توانند امتحان سویه را پشت سر گذاشته و وارد صنف‌های بالاتر شوند».

نسیمه، می‌‌افزاید که از طریق آموزش مخفی توانسته است پزشک شود، شغلی داشته باشد و به دیگر دختران آموزش دهد. او این مسیر را نمادی از «مبارزه و امید» دختران افغانستانی در شرایط دشوار می‌داند.

مسوول مکتب «سپیدها» می‌گوید: «اکنون که بی‌کار و از بسیاری امکانات محروم شده‌ام، می‌خواهم مسیری را که خودم پیموده‌ام به سایر دختران افغانستانی آموزش دهم».

او در پیامی به دختران سراسر افغانستان، می‌گوید: «هرگز از آموزش دست نکشید. به هر شکلی که ممکن است، درس بخوانید؛ حتا اگر لازم باشد مخفیانه و خانه‌به‌خانه آموزش ببینید».

نسیمه، علاوه بر آموزش مخفی دختران، «جنبش زنان معترض شمال» را نیز تأسیس کرده و برای حقوق، آزادی، و برابری زنان افغانستانی مبارزه می‌کند.

او در پایان می‌گوید: «ما امیدواریم و باور داریم که این رژیم روزی سرنگون خواهد شد و دختران ما دوباره به مکتب بازمی‌گردند. من مطمئنم همان‌طور که خودم از مکتب مخفی به پزشک تبدیل شدم، آنان نیز می‌توانند به آرزوهای‌شان برسند. کافی‌ست به آینده امیدوار باشند».