چرمهدوزی زنان در بادغیس؛ هنری که امید را بر تار و پود زندگی میدوزد
گزارشگر: هدیه احمدی | ویراستار: آینور سعیدپور
چرخ خیاطی بیوقفه میچرخد. دستان خدیجه با دقت و ظرافت، تکهای مخمل را زیر سوزن هدایت میکند و نقشهای رنگارنگ چرمه یکی پس از دیگری بر پارچه جان میگیرند. در گوشهای از خانهای ساده در بادغیس، او با سوزن، نخ و تکههای پارچه، نهتنها لباسهای سنتی میدوزد، بلکه راهی برای تامین معیشت خانواده و حفظ بخشی از میراث فرهنگی افغانستان نیز ساخته است.
خدیجه، ۴۰ساله و باشندهی بادغیس، نزدیک به ۱۵ سال است که در شهر قلعهنو، مرکز این ولایت، به چرمهدوزی مشغول است؛ هنری که برای بسیاری از زنان افغانستانی تنها بخشی از فرهنگ پوشاک سنتی نیست، بلکه فرصتی برای کسب درآمد و مشارکت در اقتصاد خانواده به شمار میرود.
او نیز، مانند بسیاری از زنان و دختران در افغانستان، این هنر را از نسلهای پیشین آموخته است. خدیجه مهارتهای ابتدایی چرمهدوزی را از مادرش فرا گرفت و سپس با بهرهگیری از طرحها و سلیقههای امروزی، آن را گسترش داده است. امروز او به یکی از زنان شناختهشده در این حرفه در بادغیس تبدیل شده و سفارشهای متعددی از زنان و دختران دریافت میکند.
این هنر اکنون به منبع درآمد خانوادهی هفتنفره خدیجه بدل شده است. او با درآمدی که از این راه به دست میآورد، بخشی از نیازهای روزمره خانوادهاش را تامین میکند؛ هرچند میگوید درآمد حاصل از این کار چندان زیاد نیست.
خدیجه در گفتوگو با خبرگزاری بانوان افغانستان میگوید: «در آغاز فقط برای خودمان لباس چرمهدوزی میکردیم. بعد همسایهها سفارش دادند و کمکم کارم جدی شد. هرچند این کار دشوار است، اما درآمد اندکی برای ما دارد.»
او مانند بسیاری از زنان خیاط و صنعتگر، یکی از اتاقهای خانهاش را به کارگاه کوچک خود تبدیل کرده است. اتاقی که سالهاست با نخهای رنگارنگ، چرمههای طلایی، پارچههای مخمل و ابزار ساده خیاطی، میزبان دوخت لباسهای سنتی زنان است.
خدیجه امکانات و تجهیزات پیشرفته در اختیار ندارد؛ با این حال تلاش میکند با همان ابزار ساده، کارش را با بهترین کیفیت انجام دهد. او باور دارد که حفظ ظرافت و اصالت این هنر، مهمترین عامل جلب رضایت مشتریان است.
اما این مسیر برای او خالی از دشواری نبوده است. ساعتهای طولانی کار مداوم، آسیبهایی نیز به همراه داشته است. او میگوید: «چرمهدوزی در ظاهر ساده به نظر میرسد، اما من در اثر سالها کار دچار چشمدرد و کمردرد شدهام و گاهی انگشتانم زخم و خسته میشوند.»
با وجود این مشکلها، خدیجه همچنان به آینده امیدوار است. او تاکنون بدون هیچگونه حمایت مالی یا فنی، کارش را ادامه داده و معتقد است زنان و دختران در افغانستان استعدادهای فراوانی دارند که با پشتیبانی و فراهمشدن فرصتهای مناسب میتوانند آنها را شکوفا کنند.
او، از نهادهای ملی و بینالمللی میخواهد که با ایجاد کارگاههای مجهز، آموزشهای تخصصی و فراهمکردن زمینهی فروش محصولات، از زنان فعال در این بخش حمایت کنند. به گفتهی او، نبود بازار ثابت، هزینه بالای مواد اولیه و محدودیتهای فروش، از مهمترین چالشهایی است که زنان چرمهدوز با آن روبهرو استند.
در همین حال، معصومه محمدی، فعال حقوق زن، میگوید که چرمهدوزی یکی از هنرهای بومی و ارزشمند افغانستان است که میتواند نقش مهمی در اشتغال و خودکفایی اقتصادی زنان ایفا کند. «این هنر هم در داخل کشور و هم در بیرون از افغانستان ظرفیت بازار دارد. اگر روی آن سرمایهگذاری شود، میتواند فرصتهای شغلی بیشتری برای زنان ایجاد کند.»
محمدی، تاکید میکند که برگزاری نمایشگاهها، ایجاد بازارهای فروش و حمایت از زنان صنعتگر، از اقدامهایی است که میتواند به رشد این بخش کمک کند.
رامش عیار، آگاه اقتصادی نیز، باور دارد که چرمهدوزی از جمله مشاغلی است که به سرمایه زیادی نیاز ندارد و حتا با امکانات محدود نیز قابل راهاندازی است. به گفتهی او، همین ویژگی باعث شده است که این حرفه برای بسیاری از زنان، بهویژه زنان سرپرست خانواده، به منبع درآمدی قابل دسترس تبدیل شود.
او، میگوید اگر زمینهی آموزش، دسترسی به بازار و حمایت از تولیدکنندگان فراهم شود، چرمهدوزی میتواند در توانمندسازی زنان، کاهش فقر و افزایش مشارکت اقتصادی آنان نقش مؤثری داشته باشد.
در هنر چرمهدوزی، هر تکه چرمه باید با دقت و ظرافت روی پارچه قرار گیرد. این کار ساعتها تمرکز، حوصله و مهارت میطلبد تا نقش و نگاری تازه بر لباس شکل گیرد و جلوهای از هنر و فرهنگ افغانستان را به نمایش بگذارد.
در روزگاری که فقر و بیکاری بر زندگی بسیاری از خانوادهها سایه افکنده و فرصتهای کاری محدود شده است، زنانی چون خدیجه با سوزن و نخ، تنها لباس نمیدوزند؛ آنان امید، پایداری و استقلال را نیز در تار و پود زندگی خود و خانوادههایشان میبافند.
