روز جهانی زبان مادری؛ نگاهی به نقش زنان افغانستانی در حفظ و ترویج زبان‌ها

امروز ۲۱ فبروری برابر با روز جهانی زبان مادری است. در افغانستان، کشوری با تنوع گسترده‌ی زبانی و فرهنگی، زبان‌های مادری بخش مهمی از هویت جمعی مردم را تشکیل می‌دهد. زنان افغانستانی و خانواده‌ها نقش فعالانه‌ای در انتقال و نگه‌داری زبان مادری به نسل‌های بعدی ایفا می‌کنند و آموزگاران نیز با استفاده از روش‌های آموزشی مختلف تلاش می‌کنند تا مهارت‌های زبانی و آگاهی فرهنگی کودکان را تقویت کنند.

سمیه محبی، باشنده‌ی هرات است. نزدیک به چهار سال می‌شود که با همسر و سه فرزندش در انگلستان زندگی می‌کند. او به مناسبت روز جهانی زبان مادری می‌گوید که دوری از افغانستان سبب شده تا نگرانی‌اش درباره‌ی فراموش شدن زبان مادری فرزندانش بیش‌تر شود.

سمیه در خانه، تمامی گفت‌‌وگو‌ها را به زبان فارسی محدود کرده و اجازه نمی‌دهد فرزندانش پاسخ پرسش‌های خود را به انگلیسی بدهند. او می‌گوید: «فرزندانم باید بدانند که ریشه‌ی‌شان کجاست. زبان مادری تنها چند واژه نیست، هویت ماست. اگر زبان‌مان را از دست بدهیم، بخشی از خودمان را از دست داده‌ایم».

سمیه برای فرزندانش کتاب‌های داستان فارسی تهیه کرده و قصه‌های کودکی خود در هرات را برای آنان روایت می‌کند تا با تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های خانواده و سرزمین مادری خود آشنا شوند.

او همچنان تلاش می‌کند نوشتن و خواندن فارسی را به فرزندانش آموزش دهد، تا زبان مادری تنها وسیله‌ی حرف‌زدن نباشد و پایه‌ای برای آموزش، یادگیری بیش‌تر  و آشنایی با فرهنگ شان باشد.

با وجود چالش‌های زندگی در مهاجرت، سمیه باور دارد که تلاش خانواده‌ها می‌تواند زبان مادری را زنده نگه دارد و هویت فرزندان را مستحکم سازد. «وقتی کشور خود را ترک می‌کنیم. باید فرهنگ و اصلیت خود را مانند یک چیز گرانبها با خود انتقال بدهیم. چون مادر و پدر مسوولیت دارند که به فرزندان شان بفهمانند که چه کسی هستند و از کجا هستند. تنها کسی که می‌تواند یک رهنمای خوب به فرزندانش در انتخاب مسیر باشد، والدین هستند و همان قسم که در دیگر تصمیم‌های فرزندان شان پیش قدم می‌شوند، باید در حفظ زبان مادری هم پیش قدم شوند».

سمیه باور دارد که دو‌زبانه بودن یک فرصت است؛ اما پایه‌ی هویت کودک باید زبان مادری باقی بماند. او می‌گوید: «می‌خواهم فرزندانم بتوانند با پدربزرگ و مادربزرگ‌شان در افغانستان صحبت کنند، شعرهای فارسی بخوانند و بدانند که به کدام فرهنگ تعلق دارند. می‌خواهم با علاقه و ذوق بپذیرند که افغان هستند و زبان مادری شان فارسی است».

این مادر مهاجر روز جهانی زبان مادری را فرصتی می‌داند برای یادآوری این حقیقت که زبان، خانه‌ی مشترک یک ملت است؛ خانه‌ای که حتا در دورترین نقطه‌ی جهان نیز می‌توان آن را زنده نگه داشت. «من از زنان مهاجر می‌خواهم که زبان مادری فرزندان شان را حفظ کنند و نگذارند که فرهنگ شان در کشور‌های بیگانه از بین برود. این روز فرصتی است تا فضای خانه را طوری بسازیم که فرزندان مان به آن‌چه هویت شان است، افتخار کنند».

نقش آموزگاران در حفظ زبان مادری

در افغانستان، علاوه‌بر مادران، آموزگاران نیز نقش کلیدی در حفظ زبان مادری و انتقال فرهنگ دارند و تلاش می‌کنند کودکان با زبان و هویت خود رابطه برقرار کنند.

در برخی مکتب‌ها، آموزگاران صنف‌های ابتدایی از داستان‌ها، شعرها و بازی‌های محلی برای آموزش زبان استفاده می‌کنند تا کودکان علاوه‌بر مهارت‌های زبانی، با فرهنگ و تاریخ خود نیز آشنا شوند.

نوریه آموزگار در یکی از مکتب‌های ولسوالی «زنده‌جان» هرات است. او، درباره‌ی اهمیت زبان مادری برای کودکان می‌گوید که یادگیری زبان مادری سبب می‌شود تا کودکان بتوانند در جامعه بهتر ارتباط برقرار کنند و در آموختن بیش‌تر کتاب‌های آموزشی نیز موفق‌تر باشند. به گفته‌ی او، «اگر کودک زبان مادری خود را خوب یاد نگیرد، در فهم مطالب درسی و تعامل با هم‌سن و سالان دچار مشکل می‌شود. زبان مادری پایه‌ی همه‌ی یادگیری‌ هاست».

او می‌افزاید که استفاده از داستان‌ها و فعالیت‌های عملی در مکتب سبب می‌شود که دانش‌آموزان با هویت فرهنگی خود آشنا شوند و زبان مادری خود را بهتر بشناسند و تنها مهارت حرف‌زدن نباشد.

نوریه می‌گوید که بسیاری از خانواده‌ها در خانه فرصت آموزش زبان مادری به فرزندان‌شان را ندارند و آموزگاران سعی می‌کنند این خلأ را پر کنند. «ما در مکتب تلاش می‌کنیم کودکان ریشه‌های خود را بشناسند و با فرهنگ و هویت‌شان ارتباط برقرار کنند».

او هم‌چنان بر اهمیت حمایت دولت و جامعه‌ی جهانی از آموزش کودکان و حفظ زبان مادری تأکید می‌کند. «اگر منابع کافی و کتاب‌های مناسب در اختیار آموزگاران قرار گیرد، می‌توانیم نسل بعدی را با زبان و فرهنگ خود آشنا و با هویت قوی تربیت کنیم».

«تنوع زبانی در معرض تهدید جهانی»

شماری از نهادهای سازمان ملل نیز در روز جهانی زبان مادری بر اهمیت حفظ زبان‌های مادری و تنوع فرهنگی تأکید کرده‌اند و هشدار داده‌اند که با ناپدید شدن زبان‌ها، بخش قابل توجهی از جمعیت جهان دست‌رسی کافی به آموزش به زبان مادری خود ندارند.

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در بیانیه‌ای اعلام کرده است که تنوع زبانی به‌طور فزاینده‌ای در معرض تهدید قرار گرفته و حفاظت از آن برای پای‌داری جوامع ضروری است. این نهاد تأکید می‌کند که تفاوت‌های فرهنگی و زبانی می‌توانند زمینه‌ساز احترام متقابل و تقویت هم‌زیستی مسالمت‌آمیز در جوامع شوند.

یونسکو هم‌چنان گفته است که در سطح جهان حدود ۴۰ درصد از جمعیت به زبانی که صحبت می‌کنند یا می‌فهمند، دست‌رسی کافی به آموزش ندارند و با وجود پیش‌رفت‌هایی در آموزش چندزبانه، هنوز نیاز به توجه و سرمایه‌گذاری بیش‌تر احساس می‌شود، به‌ویژه در آموزش ‌های ابتدایی.

خالد العنانی، مدیر اجرایی یونسکو، درباره‌ی اهمیت این روز و نقش این نهاد در حمایت از زبان‌ها گفته است: «در این روز جهانی زبان مادری، یونسکو با قرار دادن جوانان در قلب راه‌حل‌های مربوطه، خواستار سرمایه‌گذاری در انتقال زبان است؛ زیرا تنوع زبانی ستون صلح، کرامت و شمول است و هیچ صدایی نباید از داستان بشریت ما پنهان باشد».

در همین حال فعالان حقوق زن افغانستانی نیز به مناسبت این روز، بر اهمیت زبان در شکل‌دهی هویت فردی و جمعی و نقش آن در حفظ فرهنگ و یک‌پارچه‌گی اجتماعی تأکید کرده‌ اند. آنان بر این باورند که حفظ زبان‌های مادری بخشی از میراث فرهنگی و کرامت انسانی مردم به شمار می‌رود و حذف یا تبعیض زبانی می‌تواند پیامدهای جدی برای جامعه داشته باشد.

آزیتا نظیمی، خبرنگار و فعال حقوق زن، می‌گوید که زبان مادری فراتر از ابزار ارتباط است؛ نتیجه‌ی تاریخ، فرهنگ، حافظه‌ی جمعی و کرامت انسانی ملت‌هاست. «روز زبان مادری در افغانستان یادآور شکوه و تنوع گنجینه‌های زبانی و فرهنگی این سرزمین است».

او می‌افزاید که این روز فرصتی برای بزرگداشت میراث گران‌بهایی است که در هم‌زیستی زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون، هویت «رنگین و مشترک» افغانستان را شکل داده است.

نظیمی هم‌چنان تأکید می‌کند که هرگونه «حذف و تبعیض زبانی»، نقض حقوق بشر و «تهدیدی» برای یک‌پارچه‌گی اجتماعی به شمار می‌رود. «دولت‌ها و جامعه‌ی جهانی مسئولیت دارند زبان‌های مادری را حفظ و تقویت کنند».

هم‌چنان منیژه صدیقی، یکی دیگر از فعالان حقوق زن، نیز به نقش بنیادین زبان مادری در شکل‌دهی هویت و حافظه‌ی تاریخی ملت‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «زبان مادری تنها وسیله‌ی سخن گفتن نیست؛ بلکه ریشه‌ی هویت، حافظه‌ی تاریخ و آیینه‌ی احساس یک ملت است».

هم‌چنان صدیقی، اهمیت زبان مادری را بخشی از هویت و کرامت انسانی می‌داند و بر نقش آن در شکل‌دهی احساسات و اندیشه‌ی افراد تأکید می‌کند. او می‌گوید: «زبان مادری من فارسی است، زبانی که هویت من در آن نفس می‌کشد، با آن اندیشیدم، درد گفتم و امید ساختم. فارسی فقط واژه نیست، خانه‌ی جان است. زبانی که با آن گریستم، عاشق شدم و ایستادم. فارسی صدا نیست، جان است و جان را نمی‌توان خاموش کرد. هیچ قدرتی نمی‌تواند خانه‌ی یک ملت را از دل‌های شان حذف کند. حفظ زبان مادری، حفظ کرامت انسانی است».

روز جهانی زبان مادری در کنفرانس عمومی یونسکو در سال ۱۹۹۹ تصویب شد و از سال ۲۰۰۰ در ‏سراسر جهان گرامی داشته می‌شود.‏ هدف آن جلب توجه جهانی به اهمیت زبان‌های مادری، حفظ تنوع زبانی و فرهنگی و ارتقای آموزش به زبان مادری است. این روز یادآور این است که زبان‌ها نه تنها ابزار ارتباط، بلکه ریشه‌های هویت، تاریخ و فرهنگ ملت‌ها هستند و حمایت از آن‌ها بخشی از حقوق فرهنگی و انسانی محسوب می‌شود.

در مقابل، در سال‌های اخیر گروه طالبان محدودیت‌هایی علیه زبان‌های محلی و مادری در افغانستان اعمال کرده‌اند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که در برخی مناطق، آموزش به زبان مادری محدود شده و برنامه‌های آموزشی رسمی غالباً به فارسی و پشتو تمرکز دارند، که این موضوع باعث نگرانی فعالان فرهنگی و حقوق بشری درباره از دست رفتن تنوع زبانی و میراث فرهنگی شده است.