بحران بهداشتی زنان در افغانستان؛ فقر، محدودیتها و قطع کمکهای جهانی
آینور سعیدپور
زنان و دختران افغانستان با محدودیتهای شدید در دسترسی به خدمات بهداشتی، پزشکی، قابله و دارو روبهرو هستند؛ وضعیتی که جان آنان را به خطر انداخته و در سایهی بیتوجهی جهانی به بحرانی رو به وخامت تبدیل شده است. در کنار مشکلهای اقتصادی، بستهشدن مرکزهای درمانی، کمبود پزشکان زن و سیاستهای محدودکنندهی طالبان، قطع کمکهای مالی امریکا نیز بر این بحران افزوده است.
سازمان ملل متحد به تازگی هشدار داده که کاهش و تعلیق کمکهای امریکا، میلیونها افغانستانی را از دریافت خدمات بهداشتی و باروری محروم خواهد کرد و میزان مرگومیر مادران در اثر زایمان را افزایش میدهد.
نبود امکانات درمانی در مناطق دوردست؛ زنان قربانی خاموش
شکیبا محمدی، ۳۲ ساله از بدخشان، میگوید که زنان در این ولایت در دسترسی به خدمات بهداشتی با چالشهای متعددی مواجهاند. نبود مرکزهای درمانی کافی، کمبود پزشکان متخصص، بهویژه پزشک زن و قابله، و نبود دارو از جمله مشکلهای اساسی مردم این منطقه است.
بدخشان که از ولایتهای کوهستانی و دوردست افغانستان است، همهساله با فرارسیدن زمستان و بارش برف، راههای ارتباطی ولسوالیهای آن به مرکز و ولایتهای همجوار مسدود میشود. این وضعیت، دسترسی به خدمات درمانی را برای بسیاری از بیماران ناممکن میسازد. طبق گزارشهای محلی، تنها ۴۰ درصد از مناطق این ولایت به خدمات درمانی دسترسی دارند و در بسیاری از روستاها، زنان برای دریافت سادهترین خدمات پزشکی باید ساعتها پیادهروی کنند.
با وجود چالشهای زیاد در بخش بهداشت افغانستان، بانو محمدی میگوید که روستایی که زندگی میکند، مرکزهای بهداشتی وجود دارد؛ اما باشندگان این محل با کمبود پزشکان متخصص به ویژه قابله و پزشک زن همچنان دارو و تجهیزات روبهرو هستند. او میافزاید که این وضعیت، زنان باردار را با چالشهای متعدد روبهرو کرده؛ زیرا آنان نمیتوانند فاصلههای دور را سفر کنند.
شکیبا میافزاید که در این منطقه به دلیل مشکلهای موجود در نظام بهداشتی، مرگومیر زنان هنگام زایمان و کودکان افزایش یافته است، چون بیشتر وقت زنان باردار برای سپریکردن دورهی درمانی و زایمان به شفاخانه و نزدیک قابله رفته نمیتوانند.
او با انتقاد از وضعیت نظام بهداشتی افغانستان و بیتوجهی مسوولان در این باره میگوید: «در کلنیکهای ما قابله و دوا نیست. از همین خاطر مرگومیر زنان زیاد شده است. اگر بخواهیم که به مرکز برویم هم راهها دور و خراب است به همین دلیل مریض ما را در مسیر را از دست میدهیم».
سازمان ملل متحد بارها از وضعیت زنان روستایی در افغانستان ابراز نگرانی کرده است. در گزارشهای این سازمان آمده که بیش از ۶۰ درصد زنان بارداری که در منطقههای دورافتاده زندگی میکنند، هنگام انتقال به بیمارستان جان خود را از دست میدهند. به دلیل نبود امکانات، بسیاری از زایمانها در خانه انجام میشود که خطر مرگ مادر و نوزاد را افزایش میدهد.
فقر و بیثباتی؛ مانع دیگر در مسیر درمان
افزون بر چالشهای جغرافیایی در این کشور، فقر شدید نیز مانعی بزرگ در دسترسی زنان به خدمات درمانی شده است. براساس آمار بانک جهانی، بیش از ۹۷ درصد مردم افغانستان زیر خط فقر زندگی میکنند و بسیاری از خانوادهها توانایی پرداخت هزینههای درمان را ندارند.
بهشته، زن ۲۸ سالهای از زابل، میگوید که در بیشتر روستاهای این ولایت کلینیکهای کافی درمانی بهویژه برای زنان وجود ندارد.
او از نبود امکانات و خدماتی صحی در این ولایت شکایت کرده و میگوید که بیشتر وقت مجبور میشوند که برای درمان یا خرید دارو به مرکز شهر یا حتا به کابل سفر کنند. این وضعیت، گاهی حتا سبب تشدید بیماری یا دیر رسیدن بیمار به مرکزهای بهداشتی میشود.
بهشته در صحبتی با خبرگزاری بانوان افغانستان، چالشهایش را چنین روایت میکند: «وقتی که برای ما مریض عاجل پیش میشود یا اینکه بیمار ولادی داریم، ما مجبور استیم که پنجاه دقیقه یا هم یک ساعت در راههای خیلی را به مرکز ولسوالی برویم».
بر بنیاد گزارشهای سازمان جهانی بهداشت، ۸۰ درصد مراکز درمانی افغانستان به کمکهای بینالمللی وابستهاند و با کاهش این کمکها، بسیاری از آنان در معرض تعطیلی قرار دارند. کاهش بودجه بخش بهداشت، بهویژه در منطقههای فقیرنشین و دوردست، سبب افزایش مرگومیر مادران و کودکان شده است.
قطع کمکهای جهانی؛ ضربهی دیگر به نظام بهداشت
نظام بهداشتی افغانستان از دههها پیش به کمکهای بینالمللی وابسته بوده است. پس از تسلط طالبان در آگست ۲۰۲۱، بسیاری از کمکهای مالی جهانی قطع شد که این امر تأثیر مخربی بر وضعیت بهداشت در کشور گذاشت. اما اکنون، تصمیم تازهی دولت امریکا مبنی بر قطع کامل کمکهای مالی به سازمان جهانی بهداشت، شرایط را وخیمتر کرده است.
پیو اسمیت، مدیر بخش آسیا و اقیانوسیه در صندوق جمعیت سازمان ملل، روز سهشنبه گفت که توقف کمکهای مالی امریکا میلیونها افغانستانی را از دسترسی به خدمات بهداشتی و باروری محروم خواهد کرد. این مقام افزود که ادامهی این وضعیت در سه سال آینده، سبب مرگ بیش از هزار مادر براثر زایمان در افغانستان خواهد شد.
آقای اسمیت همچنان گفته که افغانستان یکی از بالاترین نرخ مرگومیر مادران بر اثر زایمان در جهان را دارد و هر دو ساعت یک مادر به دلیل عوارض قابل پیشگیری بارداری جان خود را از دست میدهد.
وی در یک نشست خبری در ژنو گفت که مردم افغانستان به ویژه زنان از جمله آسیبپذیرترین جمعیت جهان است: «وقتی پروژههای ما تامین مالی نشود، زنان مجبورند بهتنهایی و در شرایط غیربهداشتی زایمان کنند. نوزادان از علل قابل پیشگیری جان خود را از دست میدهند. این افراد واقعا آسیبپذیرترین مردم جهان هستند.»
او افزود: «فقط اگر افغانستان را در نظر بگیریم، بین سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸، تخمین میزنیم که عدم حمایت امریکا منجر به ۱۲۰۰ مورد مرگومیر مادران در جریان ولادت و بیش از یک صد هزار مورد بارداری ناخواسته خواهد شد.»
سیاستهای طالبان و بحران پزشکی زنان
در کنار بحران اقتصادی و قطع کمکهای بینالمللی، سیاستهای محدودکنندهی طالبان در حوزهی آموزش و اشتغال زنان، بحران بهداشتی را عمیقتر کرده است. این گروه در بیش از سه سال گذشته، دختران را از تحصیل در دانشکدههای پزشکی منع کرده و آزمون شورای طبی (اگزیت) را برای دانشآموختههای زن لغو کرده است. این ممنوعیتها سبب شده که از سال ۲۰۲۱ تاکنون، هیچ پزشک زنی در افغانستان آموزش نبیند.
طبق گزارش سازمان ملل، در حال حاضر افغانستان با کمبود ۴۸ درصدی پزشکان زن و قابله مواجه است. به گفتهی این سازمان، حدود ۴۰ هزار دانشجوی دختر که در رشتههای پزشکی، نرسنگی و قابلگی تحصیل میکردند، پس از ممنوعیتهای طالبان از ادامهی آموزش بازماندهاند.
یکی دیگر از چالشهای اساسی، محدودیت سفر زنان بدون محرم است که عملاً امکان مراجعهی آنان به مرکزهای درمانی را از بین برده یا محدود کرده است. سازمان ملل در گزارشی اعلام کرد که این محدودیت، میزان مرگومیر زنان باردار را تا ۳۰ درصد افزایش داده است.
آیندهی تاریک خدمات درمانی
در شرایطی که افغانستان با بحران اقتصادی، بستهشدن مراکز درمانی و قطع کمکهای بینالمللی مواجه است، سیاستهای طالبان نیز به مانعی جدی در برابر سلامت زنان تبدیل شده است. ترکیب این عوامل سبب شده که افغانستان به یکی از خطرناکترین کشورها برای زنان باردار تبدیل شود.
سازمانهای بینالمللی هشدار دادهاند که اگر وضعیت کنونی ادامه پیدا کند، در سالهای آینده شاهد افزایش چشمگیر مرگومیر مادران، کودکان و افراد آسیبپذیر خواهیم بود. در این میان، بیتوجهی جامعهی جهانی به وضعیت بهداشت زنان در افغانستان، این بحران را به فاجعهای خاموش تبدیل کرده است.
