میان سرکوب و سرگردانی؛ روایت زنان مهاجر افغانستانی در روز جهانی مهاجرت
آینور سعیدپور
به دنبال تهدیدهای امنیتی و محدودیتهای گسترده بر زنان و دختران پس از بازگشت طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱، موج مهاجرت شهروندان افغانستان، بهویژه زنان و دختران، افزایش چشمگیری یافته است. زنانی که به دلیل محدودیتهای آموزشی، کاری، اجتماعی و تهدیدهای مستقیم امنیتی مجبور به ترک کشورشان شدهاند، هرچند در ایران و پاکستان به امنیت نسبی فیزیکی دست یافتهاند؛ اما در این کشورها نیز با چالشهای جدی حقوقی، اقتصادی و اجتماعی روبهرو استند.
ایران و پاکستان به دلیل مجاورت جغرافیایی و مشترکات فرهنگی و دینی، در دو دههی گذشته میزبان اصلی مهاجران افغانستانی بودهاند. با این حال، تشدید سیاستهای مهاجرتی، محدودیت در تمدید ویزا و روند اخراج مهاجران، زندگی هزاران زن و دختر افغانستانی را در این کشورها با ناامنی و بیثباتی بیشتری روبهرو کرده است.
همزمان با هژدهم دسامبر، روز جهانی مهاجرت، شماری از زنان و دختران افغانستانی ساکن ایران و پاکستان میگویند که در این کشورها نه تنها با مشکلهای قانونی و خطر اخراج روبهرو استند، بلکه فقر، نداشتن حمایت مالی و محدودیت در دسترسی به آموزش، کار و خدمات بهداشتی، زندگی روزمرهی آنان را به چالشی جدی بدل کرده است.
سه بار مهاجرت در چهار سال
زهرا هنرجو، ۲۴ساله و دانشآموختهی رشتهی اقتصاد، یکی از هزاران دختری است که به دلیل تهدیدهای امنیتی مجبور به ترک افغانستان شده است. او برای فرار از طالبان و رسیدن به مکان امن، در چهار سال گذشته سه بار مهاجرت کرده است.
زهرا افزون بر دانشجویی، در فعالیتهای مدنی نیز، حضور فعال داشته و در سوی دیگر، پدر و مادرش در یکی از مکتبهای هرات آموزگار بودهاند. این خانواده در بخش آموزش و دسترسی برابر به فرصتها فعالیت میکردند؛ وضعیتی که به گفتهی زهرا، پس از حاکمیت طالبان برای خانوادهاش بهشدت خطرساز شده است.
او همراه با خانوادهاش ابتدا به پاکستان و سپس به ایران مهاجرت کرده است. پس از اخراج از ایران، در تازهترین مرحلهی این بیخانمانی، برای گرفتن ویزا دوباره راهی پاکستان شدهاند.
زهرا، در گفتوگوی با خبرگزاری بانوان افغانستان، مهاجرت اجباری و آوارهگیاش را چنین روایت میکند. «اواسط سال ۲۰۲۲ بهطور غیرقانونی وارد پاکستان شدیم؛ ولی به دلیل نداشتن ویزا زندگی خیلی دشوار شده بود، پاکستان ما را دیپورت کرد. ایران رفتیم شرایط در ایران هم به افغانستانیها مناسب نبود. دوباره در سال ۲۰۲۴ همراه با ویزا به پاکستان آمدیم».
او از دشواریهای زندگی در پاکستان شکوه کرده و میگوید که مهاجرت چالش بزرگی است که او را مجبور ساخته همهی شیوهی زندگیاش را تغییر دهد. تمدیدنشدن ویزا، نداشتن دسترسی به آموزش، کار و خدمات بهداشتی از مشکلهای عمدهی شهروندان افغانستان در پاکستان است.
به گفتهی زهرا، صدای زنان و دختران در افغانستان از سوی طالبان خاموش شده و آنان راهی جز مهاجرت و پناهبردن به کشورهایی که شناختی از وضعیت فرهنگی و اجتماعی آن ندارند، نداشتهاند.
او، از مشکلهای امنیتیاش در افغانستان زیر کنترل طالبان، میگوید: «طالبان همه زنان و دخترانی که فعالیت مدنی داشتند، سرکوب میکردند و به نحوی روزبهروز صدای زنان خاموش میشد. حتا دوستان ما هم حالشان نامعلوم بود. ما احساس خطر میکردیم و مجبور به ترک کشور شدیم».
زندان طالبان و زخمهای مهاجرت
بنفشه احمدی تاجیک، کارمند کمیتهی سویدن برای معلولان و فعال حقوق بشر، یکی دیگر از زنانی است که پس از حاکمیت طالبان بیکار و مجبور به مهاجرت شده است. او اکنون همراه با خانوادهاش در ایران زندگی میکند و عمدهترین دلیل مهاجرتش را تهدیدهای امنیتی عنوان میکند.
او میگوید هیچ برنامهای برای مهاجرت نداشت؛ اما بازگشت طالبان او را مجبور به ترک خانه و همهی زندگیاش کرده است. بنفشه تجربهی زندان طالبان را نیز، دارد و میگوید به دلیل فعالیتهای خود و شوهرش بازداشت شده و در این دوره لتوکوب و تهدیدهای زیادی را متحمل شده است.
به گفتهی او، ترس از بازداشت دوباره و تهدیدهای مداوم امنیتی، سبب شد خانهاش را به هزینهی اند بفروشد و راهی ایران شود. بنفشه که از بیماری رنج میبرد، میگوید شرایط زندان وضعیت صحیاش را وخیمتر کرده و مهاجرت برایش تجربهای تلخ و فرساینده بوده است. با گذشت نزدیک به چهار سال زندگی در ایران، او همچنان با آسیبهای روانی ناشی از زندان و آوارگی دستوپنجه نرم میکند.
پس از مهاجرت نیز، مشکلهایش پایان نیافته است. نداشتن سرپناه ثابت، تمدیدنشدن ویزا، نبود فرصت کاری و خطر بازگشت اجباری به افغانستان، از عمدهترین چالشهایی است که بنفشه و خانوادهاش با آن روبهرو استند.
زینب، فعال حقوق زن، میگوید که محدودیتها و خشونتهای سیستماتیک طالبان، زنان و دختران را مجبور به ترک افغانستان و تحمل بیوطنی کرده است. به گفتهی او، سیاستهای طالبان زنان و دختران را با مشکلهای چندبعدی روبهرو کرده؛ سیاستهایی که در کنار حذف آنان از فضای عمومی، خشونتهای خانگی را نیز افزایش داده است.
او با اشاره به سیاستهای سختگیرانهی مهاجرتی، بهویژه از سوی کشورهای همسایهی افغانستان، میگوید که بسیاری از خانوادهها ناگزیر به مهاجرتهای غیرقانونی میشوند. زینب هشدار میدهد که مهاجرت غیرقانونی، زنان و دختران را بیش از پیش در معرض خشونتهای جنسی و آزار و اذیت جنسیتی قرار میدهد.
این فعال حقوق زن، میافزاید که نابرابری جنسیتی ساختاری در افغانستان سبب شده است زنان بدون در نظر گرفتن خطرهای مسیر، از هر فرصت ممکن برای خروج از کشور استفاده کنند.
زینب، در گفتوگوی با خبرگزاری بانوان افغانستان میگوید: «مهاجرت زنان افغانستانی در سالهای پسین، نتیجهی مستقیم نقض حقوقشان در حاکمیت طالبان است و بدون حمایت حقوقی، اجتماعی و بینالمللی خطرها و آسیبهای آن همچنان ادامه خواهد داشت».
همزمان با روز جهانی مهاجرت، برنامهی توسعهای سازمان ملل متحد، اعلام کرده است که بیش از دو میلیون و ۳۰۰ هزار شهروند افغانستان از ایران و پاکستان بازگشتهاند.
این نهاد افزوده است که بازگشت گستردهی مهاجران، فشار بر بخشهای خدماتی، رقابت برای دستیابی به مسکن، کار و خدمات بهداشتی را در افغانستان افزایش داده است.
برنامهی توسعهای سازمان ملل متحد، تأکید کرده که با تقویت سیستمهای ملی، گسترش معیشت و حمایت از نهادهای محلی برای مدیریت پیامدهای آوارگی اجباری، از تلاشهای بازگشتکنندگان برای ساختن دوبارهی زندگیشان پشتیبانی میکند.
ایران و پاکستان از دههها به اینسو میزبان شمار زیادی از مهاجران افغانستانی است؛ اما در سالهای پسین روند اخراج مهاجران را تشدید کرده است.
به تازگی، سازمان عفو بینالملل از پاکستان خواسته که روند اخراج مهاجران افغانستانی را متوقف کند. این سازمان افزوده که زنان و دختران در حاکمیت طالبان با نقض سیستماتیک حقوقشان روبهرو اند.
۱۸ دسامبر در ۲۰۰۰ از سوی سازمان ملل متحد، به هدف افزایش آگاهی دربارهی چالشها و مسائل مرتبط با مهاجرت، بهعنوان روز جهانی مهاجرت نامگذاری شده است.
این روز در حالی گرامی داشته میشود که هر سال هزاران تن در سراسر جهان به دلیل ناامنی، نبود فرصتهای شغلی و فراهم نبودن شرایط زندگی بهتر، خانه و کاشانهی خود را ترک کرده و راهی کشورهای دیگر میشوند.
