شناس‌نامه‌ی بی‌چهره؛ آیا هویت زنان از اسناد رسمی افغانستان حذف می‌شوند؟

با تصمیم تازه‌ی طالبان مبنی بر «اختیاری‌شدن درج عکس زنان در شناس‌نامه‌ها»، موجی از نگرانی و اعتراض در میان زنان و فعالان حقوق بشر به راه افتاده است. فعالان حقوق زن هشدار می‌دهند که این تصمیم، چیزی بیش‌تر از یک تغییر اداری است و می‌تواند سبب محو هویت نیمی از جمعیت کشور شود.

آنان تأکید می‌کنند که حذف عکس از شناس‌نامه، نه تنها ابزار کنترل مردان بر زنان را افزایش می‌دهد، بلکه نشانه‌ی آشکاری از پروژه‌ی «سیستماتیک» طالبان برای حذف تدریجی زنان از عرصه‌های عمومی است.

زهرا حسینی، فعال حقوق بشر، با نگرانی می‌گوید که نصب‌نکردن عکس زنان در شناس‌نامه‌ها «نقض» حقوق آنان است. او می‌افزاید که این اقدام تهدیدی جدی برای حذف هویت و شخصیت زنان در افغانستان است.

به باور خانم حسینی، حذف عکس زنان بخشی از یک روند پیوسته است؛ روندی که از بستن دروازه‌های مکتب آغاز شد و امروز به اسناد رسمی رسیده است.

شهین شهریار، دیگر فعال حقوق زن، تأکید می‌کند که سیاست طالبان مبنی بر اختیاری‌شدن نصب عکس در شناس‌نامه، فراتر از یک تغییر اداری ساده است: «این اقدام در راستای انکار هویت، شخصیت و جای‌گاه نیمی از جامعه است. هیچ جامعه‌ای بدون حضور فعال زنان نمی‌تواند به پیش‌رفت و آینده‌ی خوب دست یابد.»

خانم شهریار، می‌گوید که طالبان از نخستین روزهای بازگشت به قدرت، برنامه‌ای هدف‌مند را برای حذف زنان در پیش گرفته‌اند؛ از محدودیت آموزشی گرفته تا محدودکردن اشتغال و اکنون محو آنان از اسناد هویتی.

تصمیم طالبان در باره‌ی اختیاری‌شدن درج عکس زنان در شناس‌نامه‌ها، حلقه‌ی تازه‌ای از زنجیره‌ی محدودیت‌هایی است که طی چهار سال گذشته بر زنان تحمیل شده است. اگرچه طالبان این اقدام را «مشروع» و «اختیاری» می‌خوانند، اما فعالان زن آن را تلاش هدف‌مند برای انکار هویت زنان می‌دانند.

ترنم سادات سیدی، دیگر فعال حقوق زن نیز بر این باور است که «حذف عکس زنان از شناس‌نامه به معنای حذف نیمی از جامعه است. ما هرگز اجازه‌ی چنین جنایتی را نمی‌دهیم.»

به گفته‌ی سیدی، این سیاست، نه‌تنها زنان را از جامعه کنار می‌زند؛ بلکه جا‌یگاه افغانستان را در سطح بین‌المللی بیش از پیش تضعیف می‌کند.

در همین حال، شماری از زنان و دختران نیز، می‌گویند که طرف‌دار نصف عکس‌شان در سندهای رسمی استند. آنان با اشاره به محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی؛ اما می‌گویند که چنین اختیاری سبب تسلط مردان بر زنان می‌شود.

راضیه، باشنده‌ی کابل بر این باور است که مردان همیشه بر زنان تسلط دارند و از سوی دیگر وضعیت فرهنگی سبب می‌شود که مردان حق انتخاب را از زنان سلب کرده و آنان مجبور به دریافت شناس‌نامه‌های بدون عکس شوند.

این باشنده‌ی کابل می‌گوید: «حق ماست که عکس ما در سندهای ما درج باشد. بیش‌تر زنان بی‌سواد استند و این گزینه‌ی اختیاری سبب می‌شود که مردان به‌ویژه در روستاها زنان‌ و دختران‌شان را مجبور کنه که تذکره/شناس‌نامه‌ی بدون عکس بگیرند.»

این واکنش‌ها پس از آن مطرح شد که «دارالافتا»ی با صدور حکمی اجباری‌شدن عکس در شناس‌نامه‌ها «غیرشرعی» عنوان کرده و به اداره‌ی احصاییه‌ و معلومات دستور داد که نصب عکس زنان از این پس اختیاری باشد.

«دارالافتا»ی طالبان، گفته که نصب تصویر در شناس‌نامه‌ها تنها برای زنان افغانستانی که در خارج از کشور زندگی می‌کنند اجباری است. بر اساس همین فتوا، زنان و دختران در داخل افغانستان برای درج تصویرشان در شناس‌نامه‌ها مختار اند.

این نهاد طالبان تأکید کرده است که «نصب عکس بدون ضرورت شرعی مجاز نیست، چه تصویر تمام‌قد باشد و چه تنها صورت.» بدین ترتیب، حضور تصویری زنان در اسناد رسمی به «اختیار» آنان سپرده شده؛ هرچند فعالان حقوق زن باور دارند که در جامعه‌ای سنتی و مردسالار، این اختیار عملاً در دست مردان خانواده خواهد بود و زنان توان تصمیم‌گیری مستقل نخواهند داشت.

رفیع حلیم، سخن‌گوی اداره‌ی احصاییه طالبان، نیز به رسانه‌ها تأیید کرده است که از این پس درج عکس زنان در شناس‌نامه «اختیاری» است.

این تصمیم را نمی‌توان جدا از دیگر سیاست‌های طالبان دانست. در سه سال گذشته، زنان و دختران در افغانستان با محدودیت‌های بی‌سابقه‌ای مواجه شده‌اند.

محرومیت آموزشی، دختران بالاتر از صنف ششم از رفتن به مکتب بازماندند و دروازه‌های دانش‌گاه‌ها نیز به روی زنان بسته شده است. با وجود که این گروه در ابتدا این محدودیت را «تا امر ثانی» اعلام کرده بود؛ اما پس از چهار سال و باوجود درخواست‌های دوام‌دار بازهم مکتب‌ها و دانش‌گاه‌ها به‌روی دختران مسدود مانده است.

محدودیت‌ها بر ساحه‌ی کار زنان؛ طالبان پس از به دست گرفتن قدرت در اگست 2021، زنان از بیش‌تر اداره‌های دولتی و شمار زیادی از نهادهای غیردولتی اخراج یا محروم کردند. زنان اکنون از حق کار در وزارت‌خانه، موسسه‌های داخلی و بین‌المللی، تدریس در دانش‌گاه‌ها و مکتب‌های پسرانه، آرایش‌گاه‌ها، ورزش‌گاه و بیش‌تر بخش‌ها محروم شده‌اند.

ممنوعیت‌های اجتماعی؛ رفتن زنان به پارک‌ها، حمام‌ها، سالن‌های ورزشی و مکان‌های تفریحی نیز ممنوع شده است.

اکنون که نوبت به شناس‌نامه رسیده است، بسیاری از زنان این پرسش را مطرح می‌کنند که «گام بعدی طالبان چیست؟» حذف عکس از اسناد رسمی نه تنها نمادین، بلکه ابزار عملی حذف زنان از روندهای اجتماعی و حقوقی است؛ زیرا بدون عکس، زنان در انجام بسیاری از کارهای اداری و بانکی با مشکل روبه‌رو خواهند شد و ناچار به اتکای بیش‌تر بر مردان خانواده می‌شوند.

جامعه‌ی جهانی بارها نسبت به سیاست‌های طالبان هشدار داده است، اما این انتقادها تاکنون تأثیری بر روی‌کرد این گروه نداشته است. زنان افغانستانی بارها در اعتراض به محدودیت‌ها به خیابان‌ها آمده‌اند؛ اما سرکوب شدید و بازداشت گسترده باعث شده صدای آنان کم‌تر شنیده شود. اکنون با حذف عکس از شناس‌نامه، فعالان زن بیم آن دارند که جهان بار دیگر در برابر یکی از جدی‌ترین اشکال «محو زنان» سکوت کند.