آوارگی زنان مهاجر در پاکستان؛ از پارکهای اسلامآباد تا هراس بازگشت به افغانستان
آینور سعیدپور
با افزایش فشارهای دولت پاکستان بر مهاجران افغانستانی، صدها خانواده از خانههای خود رانده شده و اکنون شب و روزشان را در پارکهای اسلامآباد سپری میکنند. در میان آنان، زنان روزنامهنگار، فعالان حقوق بشر و خانوادههای معترضانی دیده میشوند که با تهدیدهای جدی در صورت بازگشت به افغانستان روبهرو اند.
پس از حاکمیت طالبان در افغانستان، هزاران زن و دختر به دلیل محدودیتهای اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و کاری ناگزیر شدند کشور را ترک کنند. بسیاری از آنان به امید یافتن فرصتهای شغلی و زندگی بهتر به ایران و پاکستان پناه بردند؛ اما اکنون، با تشدید فشارها و اخراج اجباری مهاجران از پاکستان، صدها خانواده افغانستانی بیخانمان شده و در گرمای طاقتفرسای تابستان، در پارکهای عمومی اسلامآباد شب و روز میگذرانند.
دیوه هوتک، روزنامهنگاری است که پس از سقوط جمهوری، شغل خود را از دست داد و به دلیل محدودیتهای طالبان بر آموزش و کار زنان، مجبور شد از مسیرهای قاچاق افغانستان را ترک کرده و به پاکستان پناهنده شود. او میگوید در این چهار سال بارها با خطر اخراج روبهرو بوده؛ اما هر بار به امید یافتن پناه امنی برای خود و کودکانش، سختیها را تحمل کرده است.
خانم هوتک که اکنون همراه با خانوادهاش در اسلامآباد زندگی میکند، پس از اخراج اجباری از خانهاش، همراه با صدها خانوادهی دیگر به پارکی در ساحه «جی۶» پایتخت پاکستان پناه برده است. او وضعیت را چنین توصیف میکند: «اینجا صدها خانواده مهاجر با زنان و کودکانشان زندگی میکنند. ما هیچ نوع خدماتی در اختیار نداریم؛ نه آب صحی داریم، نه غذا و نه حتا وسایل بهداشتی. برای زنان و دختران، نبود تشناب و وسایل بهداشتی یکی از بزرگترین مشکلات است. شبها هم امنیت نداریم و همواره در ترس و اضطراب زندگی میکنیم.»
به گفتهی خانوادهها، نبود سرپناه، کمبود غذا، آب غیرصحی و مزاحمتهای خیابانی شرایط را برایشان طاقتفرسا کرده است. کودکان این خانوادهها نه تنها از آموزش محروم ماندهاند؛ بلکه بسیاریشان به دلیل کمبود دارو و خدمات درمانی بیمار شدهاند.
خانم هوتک میگوید: «بزرگسالان و کودکان مریض میشوند، اما ما نه پول داکتر داریم و نه توان خرید دوا. روزها زیر آفتاب مینشینیم و شبها بارانهای شدید مجبور است که باشیم.»
او تأکید میکند که بسیاری از کسانی که اکنون در پارکها به سر میبرند، از گروههای آسیبپذیر جامعهاند: کارمندان حکومت پیشین، نظامیان سابق، روزنامهنگاران، فعالان حقوق بشر و زنان معترض. به گفتهی این روزنامهنگار، بازگشت آنان به افغانستان برابر با روبهرو شدن با تهدیدهای جدی امنیتی است. «بیشتر این خانوادهها در انتظار بررسی پروندههای مهاجرتی خود اند. از جامعهی جهانی و سازمان ملل میخواهیم که روند بررسی پروندهها را سرعت دهند تا زنان و کودکان بیشتر از این قربانی نشوند.»
پاکستان در چهار دههی گذشته یکی از بزرگترین میزبانان مهاجران افغانستانی بوده است. اما در سالهای اخیر، بهویژه پس از تشدید بحران اقتصادی و فشارهای داخلی، دولت پاکستان سیاست بازگشت اجباری مهاجران را شدت بخشیده است. مقامهای پاکستانی بارها گفتهاند که مهاجران باید وضعیت اقامتی خود را مشخص کنند، در غیر آن، با اخراج اجباری روبهرو خواهند شد.
در نتیجهی این سیاست، صدها خانوادهای که توانایی پرداخت کرایه خانه یا تمدید مدارک قانونیشان را ندارند، از خانهها بیرون رانده شدهاند. بسیاری از این خانوادهها ناگزیر به زندگی در مکانهای عمومی مانند پارکها روی آوردهاند.
سازمانهای مدافع حقوق بشر پیشتر بارها هشدار داده بودند که اخراج اجباری مهاجران افغانستانی بدون درنظر گرفتن شرایط انسانی و امنیتی، میتواند پیامدهای فاجعهباری داشته باشد. آنان میگویند زنان، کودکان، فعالان مدنی و کسانی که در گذشته با نهادهای بینالمللی همکاری داشتهاند، در صورت بازگشت به افغانستان با تهدیدهای جدی روبهرو خواهند شد.
با این حال، مقامهای پاکستانی بر اجرای قوانین مهاجرتی تأکید دارند و میگویند هیچ کشوری نمیتواند پذیرای بیپایان مهاجران غیرقانونی باشد.
بحران مهاجران افغانستانی در پاکستان، بهویژه زنان و کودکان، به یکی از جدیترین چالشهای انسانی منطقه بدل شده است. سیاستهای بازگشت اجباری بدون درنظر گرفتن واقعیتهای افغانستان، هزاران خانواده را میان دو انتخاب دشوار قرار داده است: ماندن در آوارگی و بیسرپناهی یا بازگشت به کشوری که هیچ امنیت و حقی برایشان تضمین نمیکند.
به تازگی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، از پاکستان خواسته که روند اخراج مهاجران افغانستانی را تمدید کند. این نهاد، همچنان خواستار حفاظت از افرادی شده که در صورت بازگشت به افغانستان با خطرهای جدی روبهرو میشوند.
