از اعتراض تا تبعید به پاکستان؛ زنان مهاجر افغانستانی در آستانهی بازگشت اجباری به طالبان
آینور سعیدپور
همزمان با اعلام آخرین مهلت برای اخراج مهاجران بدون مدرک قانونی از سوی دولت پاکستان، شماری از فعالان حقوق بشر و زنان معترض که به این کشور پناه بردهاند، از بازگشت اجباری به افغانستان ابراز نگرانی کردهاند. آنان میگویند که به دلیل فعالیتهای مدنی و اعتراضیشان، افغانستان جای امنی برای بازگشت نیست.
پس از سقوط نظام جمهوری، هزاران زن و دختر برای کار، تحصیل، زندگی و حفظ جان خود، افغانستان را ترک کرده و به کشورهای دور و نزدیک پناهنده شدهاند. بخش بزرگی از این مهاجرتها به کشورهای همسایه، بهویژه ایران و پاکستان صورت گرفته است.
در حالی که روند بازگرداندن مهاجران افغانستانی از ایران همچنان ادامه دارد، وزارت امور داخلهی پاکستان اعلام کرده که همهی مهاجران بدون مدرک قانونی، از جمله دارندگان کارت «پیاوآر»، باید تا یک ماه دیگر این کشور را ترک کنند.
بر اساس این تصمیم، تمامی مهاجران افغانستانی باید تا اول سپتمبر پاکستان را ترک کنند؛ در غیر این صورت، از این کشور اخراج خواهند شد.
این تصمیم، بار دیگر سبب نگرانی و ترس در میان جامعهی مهاجران در پاکستان شده است. شماری از زنان و دخترانی که پس از تسلط طالبان به پاکستان رفتهاند، از بیسرنوشتی شکایت دارند و میگویند این وضعیت، روند عادی زندگی را از آنان سلب کرده است.
زندگی در سایهی ترس و بیثباتی
نوریه، یکی از فعالان حقوق بشر، میگوید تا پیش از سقوط نظام جمهوری، زندگی آرام و باثباتی در کابل داشت. او در کنار فعالیتهایش در زمینهی حقوق بشر، تجارت کوچکی نیز اداره میکرد و زندگیاش روال عادی داشت و میتوانست از این طریق هزینهی زندگی را تامین کند.
با بازگشت طالبان به قدرت، زندگی او مانند میلیونها شهروند دیگر افغانستان دگرگون شد. نوریه به دلیل فعالیتهای مدنیاش ناچار به ترک کشور شد و به پاکستان پناه برده است. او در ابتدا انتظار داشت که با وجود درد دوری از وطن، دستکم در پاکستان زندگی امنتری داشته باشد؛ اما سیاستهای سختگیرانهی دولت پاکستان در برابر مهاجران، زندگی او را پر از ترس و اضطراب کرده است. ترس از بازگشت به کشوری که یکبار همهی داروندارش را در آنجا ترک کرده و اکنون افزون بر نداشتن سرپناهی حس ناامنی و خطر در این کشور میکند.
نوریه، که اکنون همراه با خانوادهاش در اسلامآباد زندگی میکند، میگوید: «محدودیتها بر مهاجران افغان بهشدت افزایش یافته و پلیس مهاجران را بازداشت و به افغانستان بازمیگرداند.»
او، با ویزای قانونی وارد پاکستان شده؛ اما به دلیل هزینهی بالا و روند زمانبر، نتوانسته آن را تمدید کند و اکنون در معرض اخراج قرار دارد. نوریه با ناراحتی میگوید: «متأسفانه مشکلات بسیار زیاد است. نتوانستیم ویزای خود را تمدید کنیم. فعلاً ویزای ما در پروسس است. شش نفر هستیم و باید هزینهی زیادی پرداخت کنیم؛ اما همچنان خطر اخراج ما را تهدید میکند.»
نوریه، میافزاید که بیکاری و ناتوانی در پرداخت هزینهی تمدید ویزا باعث شده در خانه محصور بمانند و آزادی رفتوآمد نداشته باشند: «در کنار بیکاری و مشکل تمدید ویزا، حالا مسألهی اخراج است. برای کسانی که در برابر طالبان فعالیت کردهاند، بازگشت واقعاً خطرناک و وحشتناک است.»
فاطمه، دیگر فعال حقوق بشر و زنان، دو سال پیش به پاکستان آمده است. او پیشتر در حوزهی آموزش، مبارزه با خشونت و فعالیتهای مدنی فعال بوده و پس از افزایش فشارها و تهدیدها، ناگزیر افغانستان را ترک کرده است.
فاطمه میگوید به دلیل مشکلهای امنیتی و اقتصادی، مجبور شده به صورت غیرقانونی وارد پاکستان شود. او مادر دو دختر است و نگرانی از آیندهی فرزندانش یکی از دلیلهای اصلی مهاجرتش بوده است: «زنان در افغانستان حتا حق گشتوگذار آزادانه ندارند. این محدودیتها زندگی را برایم غیرقابلتحمل کرده بود. برای حفظ جان خود و فرزندانم ناچار شدم افغانستان را ترک کنم.»
او میافزاید که پس از دو سال تلاش برای بقا در افغانستان، همهچیز را رها کرده و اکنون فکر بازگشت برایش مانند کابوس است.
صدیقه، دیگر فعال حقوق زن نیز، چهار سال پیش به دلیل بیکاری، تهدید و محدودیتهای طالبان، به پاکستان پناه آورده است. او در حوزهی آموزش برابر دختران فعالیت گسترده داشته و میگوید که بهناچار به صورت غیرقانونی وارد پاکستان شده است.
او تأکید میکند که تحمل دشواریهای مسیر مهاجرت را تنها به این امید پذیرفته که بتواند در جایی احساس امنیت کند.
همزمان با شدت گرفتن فشارها بر مهاجران افغانستانی در پاکستان، کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد نیز نگرانی خود را از بازگشت اجباری مهاجران افغانستانی اعلام کرده و از دولت پاکستان خواسته این روند را متوقف کند.
در بیانیهای که این نهاد منتشر کرده، آمده است که طی روزهای گذشته، گزارشهایی از بازداشت و دستگیری مهاجران افغانستانی در سراسر پاکستان دریافت کردهاند.
این نهاد از پاکستان خواسته که روند بازگشت باید «داوطلبانه، ایمن و با عزت» باشد و بر نگرانی ویژه نسبت به وضعیت زنان و دخترانی تأکید کرده که آنان به کشوری بازگردانده میشوند که در آن، حقوق بشرش شان در معرض خطر جدی قرار دارد.
کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، افزوده که بازگشتهای گسترده و شتابزده، فشار فزایندهای بر خدمات اساسی، مسکن، معیشت و جامعهی میزبان وارد کرده و بحران انسانی وخیم در افغانستان را تشدید کرده است.
این سازمان افزوده که افزایش بازگشتهای اجباری، نیازهای حمایتی را بهطور چشمگیر افزایش میدهد و خطر بیثباتی بیشتر در افغانستان و منطقه، از جمله موجهای مهاجرت بعدی را در پی دارد.
