رینا امیری: خبرنگاران زن در افغانستان با خودسانسوری روبهرو اند
لیدا بارز
رینا امیری، نمایندهی ویژهی ایالات متحدهی امریکا در امور حقوق بشر، زنان و دختران افغانستان میگوید که بیشتر خبرنگاران در افغانستان بهویژه خبرنگاران زن بیکار هستند و آنهایی هم که هنوز مشغول به کار اند برای جلوگیری از تهدیدات، با خودسانسوری روبهرو هستند.
در دو دههی اخیر، رشد رسانههای آزاد و حضور چشمگیر زنان در رسانههای مختلف باعث شده بود تا آزادی بیان در جامعهی افغانستان، بهصورت نسبی نهادیه شود. زنان در برنامهی مختلف تلویزیونی راهیافتند. دانشکدهی خبرنگاری در دانشگاههای خصوصی و دولتی شاهد حضور پررنگ خبرنگاران جوان بودند. امأ این دوره در تاریخ رسانهی افغانستان کوتاه بود. این کشور در دو سال گذشته گواه کاهش چشمگیر فعالیت رسانههای دیداری و شنیداری بوده است. پس از روی کار آمدن طالبان در اگوست ۲۰۲۱، فعالیت بیشتر از رسانههای این کشور توقف یافت. در نتیجهی توقف فعالیت کانالهای رادیو و شبکههای دیداری، کارمندان رسانهیی بهویژه زنان شغلشان را از دست دادهاند. علاوه بر این، محدودیتهای طالبان بر فعالیت آزاد رسانهها چالش جدید در دوسال گذشته بر فعالیت آنها گذاشتهاند.
در پیوند به وضعیت استفبار رسانهیی در کشور، خانم امیری میگوید که افغانستان در دو دههی گذشته بازترین فضای رسانهای را در منطقه داشت، امأ اکنون یکی از کشورهای سرکوبگر رسانهها در منطقه است.
طالبان محدودیتهای بر دسترسی به اطلاعات، محتوای رسانهیی و کارمندان رسانهها بهویژه کارکنان زن وضع کرده است. برخی از خبرنگاران زن که در رسانههای محلی کار میکنند، نیز میگویند که محدودیتهای روز افزون طالبان بر فعالیت رسانهها فضای کار را بر آنان تنگتر کرده است و برخی از آنان حتا مجبور به ترک شغلشان شدهاند.
طالبان، پس از حاکمیت دوباره بر افغانستان باوجود که همانند دورهی اول حاکمیت شان فعالیت رسانهها شنیداری و دیداری را ممنوع نکردند؛ امأ در فعالیت رسانهها محدودیتهای شدید وضع کرده است.
در پیوند به این رینا امیری، میگوید؛ شهروندان افغانستان، بارها به صراحت گفتهاند، خواهان مطبوعات آزاد و آزادی رسانهها هستند که بهباور خانم امیری آزادی مطبوعات، مسئولیت پذیری را در جامعه تقویت میکند.
با این حال. طالبان کارکنان زن در رسانهها را ملزم به رعایت پوشش مورد نظرشان کرده است. همچنان خبرنگاران زن در رسانههای تصویری باید از ماسک استفاده کنند. کارکنان زن رسانهیی بر اساس دستور طالبان حق گفتوگو و مصاحبه با مهمان مرد را ندارند. خبرنگاران زن در برنامههای رسمی و در محضر عام نیز باید از پوشش مورد نظر طالبان پیروی و ماسک استفاده کنند.
مریم -نام مستعار- خبرنگار در یکی از رسانههای شنیداری در بلخ است. وی میگوید که پس از روی کار آمدن مجدد طالبان، تمامی رسانهها اعم از تصویری و شنیداری در سراسر کشور از فعالیت باز ماند. وی میگوید که با وجود مشکلهای مالی برخی رسانهها در بلخ دوباره با پیروی از پالیسی طالبان نشرات شان را آغاز کردهاند.
بر اساس گفتههای مریم در ولایت بلخ و والسوالیهای آن بیشتر رسانههای شنیداری فعالیت دارند و مردم نیز بیشتر علاقهمند برنامههای رادیویی اند.
این خبرنگار زن؛ اما میگوید که طالبان با گذشت هر روز محدودیتهای بیشتر بر رسانهها به ویژه بر زنان وضع کردهاند. وی میافزاید که ریاست امر به معروف و نهی از منکر و همچنان ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان؛ اتاقهای کارکنان زن و مرد را در نخست جدا کردند و سپس جداسازی و تفکیک برنامهها را نیز شروع انجام دادند. “اما در سال جاری، حکومت طالبان قوانین سختگیرانهی را بر گویندههای زن در رسانههای محلی [رادیو] وضع کردند. ریاست امر بالعمروف و ریاست اطلاعات و فرهنگ این گروه اتاقها کارکنان زن و مرد را در نخست جدا کردند و بعد جداسازی و تفکیک برنامهها شروع شد.”
مریم، باوجود مشکل اقتصادی مجبور شده است که در نتیجهی افزایش محدودیتهای طالبان بر فعالیتهای آنان، وظیفهاش را ترک کند. “فضای اسفبار و اختناق در رسانههای صوتی باعث شد من باوجود چالشهای مالی، به کار در رادیو خاتمه دهم.”
محدودیتهای طالبان بالای رسانهها، فشارهای مالی، کمرنگ شدن بازار کار رسانهیی، منع موسیقی از رسانهها و دهها موارد دیگر باعث شد تا خبرنگاران متخصص و چهرههای شناخته شدهی خبرنگاری، کشور را ترک کنند. در تازهترین موارد، کبرا حسنی، روزنامهنگار افغانستانی به دلیل عبور غیرقانونی از مرز روسیه به اروپا از سوی دادگاهی در روسیه به دو سال زندان محکوم شده است.
این روزنامهنگار افغانستانی، ممکن است دوباره به افغانستان برگردانده شود.
روزنامهی فونتانکا، گزارش داد که کبرا حسنی، به اتهام تلاش برای عبور غیرقانونی از مرز روسیه به دو سال زندان محکوم شده است.
کبرا حسنی، تا اگوست ۲۰۲۱ برای تلویزیون ملی افغانستان کار میکرد. او، به مدت کوتاهی پس از به قدرت رسیدن طالبان در این کشور، افغانستان را ترک کرد.
بر اساس این گزارش خانم حسنی در یک برنامه زبان انگلیسی در دانشگاه کییف ثبتنام کرد؛ اما با شروع حملهی کامل روسیه به اوکراین، تصمیم گرفت به اروپا برود.
یک همکار سابق این روزنامهنگار در کابل به شبکهی خبری بیبیسی روسیه گفت که اگر او دیپورت شود، به دلیل نوشتن درباره حقوق زنان به زندان و شکنجه میرود.
پس از به قدرت رسیدن طالبان در اگست ۲۰۲۱، شماری زیادی از روزنامهنگاران، افغانستان را ترک کرده و به کشورهای مختلف پناهنده شدند.
چندی پیش، مرکز خبرنگاران افغانستان نیز گفت که ادارهی محلی طالبان در هلمند در ماه اسد سال جاری خورشیدی، نشر صدای زنان از رسانههای محلی این ولایت را منع کرد و اکنون پنج ماه از آن میگذرد.
مرکز خبرنگاران افغانستان خواستار پایان دادن به ممنوعیت نشر صدای زنان از رسانههای محلی ولایت هلمند از سوی طالبان شده است.
این نهاد گفته است که این دستورالعمل «بهشدت تبعیضآمیز» و «ناقض حقوق اساسی زنان و رسانهها» است.
مرکز خبرنگاران افغانستان همچنان گفته است: «دستورالعمل ممنوع بودن نشر صدای زنان از طریق رسانههای محلی در هلمند در نوع خود بیسابقه است و در هیچ یک از ولایتهای دیگر در این سطح دیده نشده است.»
این نهاد گفته است که این ممنوعیت در برگیرندهی نشر هر نوع برنامهی مستقیم یا غیرمستقیم با صدای زنان است.
در اعلامیهی این نهاد آمده است: «مسوولان ادارهی اطلاعات و فرهنگ طالبان در هلمند تأکید کردهاند که حتا اعلانهای آگاهیدهی عامه در مورد مسائل صحی و مصونیتی یا تجارتی که در آن صدای زنان باشد، نباید نشر شوند.»
همزمان با این، اتحادیهی ژورنالیستان آزاد افغانستان نیز به مناسبت روز جهانی رادیو گفته بود که رادیو در افغانستان قدامت صد ساله دارد و به علت دسترسی آسان، طرفداران فراوانی دارد و بیشترین شنوندگان رادیو روستا نشینان استند.
یافتههای اتحادیه ژورنالیستان آزاد افغانستان نشان میدهد که ۲۵۷ رادیو در افغانستان فعالیت نشراتی داشته که در آن ۱۸۸۰ تن مرد و ۲۷۰ تن از زنان مصروف فعالیتهای رسانهای هستند.
بر بنیاد یافتههای اتحادیه ژورنالیستان آزاد افغانستان در بیشتر از دوسال گذشته ۱۹ رادیو تازه تاسیس شده و ۲۴ رادیوی دیگر بعد از وقفهی موقت نشراتی، فعالیت شان را از سر گرفتهاند.
در همین حال، مرکز خبرنگاران افغانستان، نیز گفته بود که طی بیش از دو سال گذشته که طالبان بر این کشور دوباره حاکم شده اند، نشرات تقریباً ۶۰ درصد رسانهها متوقف شدهاند.
