چرخ خیاطی و صنایعدستی؛ امید زنان برای کار و کسب درآمد در بدخشان
آینور سعیدپور و ثمین روفی
با گذشت چهار سال از حاکمیت طالبان و ادامهی محدودیتها بر آموزش و کار زنان، شمار زیادی از بانوان در بدخشان به فعالیتهای تجارتی و تولیدی روی آوردهاند تا درآمد کسب کرده و استقلال مالی خود را حفظ کنند. این زنان، که روزگاری دانشجو یا کارمند بودند، امروز خود کارآفرین شده و با خلاقیت و تلاش توانستهاند در شرایط دشوار، مسیر جدیدی برای زندگی و اشتغال خود بسازند.
گروهی از بانوان کارآفرین با همکاری یکدیگر، ایدههای تجاری را عملی کرده و زمینهی اشتغال و آموزش برای زنانی که از ادامهی آموزش بازماندهاند، فراهم میکنند. این کارگاهها و فروشگاهها، نه تنها به زنان کمک میکنند که درآمد کسب کنند؛ بلکه مهارتهای حرفهای و فنی آنان را نیز تقویت میکنند. صنایع دستی، کارگاه سنگتراشی، قنادی، خیاطی، دامداری و فروشگاههای آنلاین، تنها بخشی از فعالیتهای آنان است که به سرعت در بدخشان در حال گسترش است.
حمیده شریفی، ۴۰ساله و باشندهی شهر فیضآباد، نمونهای بارز از این تلاشهاست. پیش از حاکمیت طالبان، او کارمند یکی از ادارههای دولتی بود؛ اما پس از وضع محدودیتها بر کار زنان، شغل خود را از دست داد و خانهنشین شد. بیکاری و محدودیتها شریفی را زمینگیر نکرده است؛ او با تمام توان تلاش کرده تا استقلال مالیاش را حفظ کند.
حمیده، با یک چرخ خیاطی و سرمایهی اولیه پنج هزار افغانی، یک کارگاه کوچک خیاطی در فیضآباد راهاندازی کرد و با استقبال گسترده دختران و زنان روبهرو شد. او میگوید: «مه ای کارگاه ره به هدف رشد اقتصاد و اشتغالزایی برای دختران بازمانده از مکتب، و خودمم بیکار بودم، ساختم. مه تجارت مه از پانزده هزار افغانی شروع کردم و فعلا بالاتر از صد هزار افغانی سرمایه دارم.»
کارگاه حمیده اکنون گسترش یافته است و دهها زن و دختر در زمینههای مختلف خیاطی و صنایع دستی مشغول کار هستند؛ از برش و دوختودوز گرفته تا مهرهدوزی و سایر فعالیتهای هنری و فنی.
با این حال، چالشهایی جدی نیز وجود دارد. نبود برق دایمی، کمبود ماشینهای خیاطی پیشرفته و کوچک بودن فضای کارگاه، محدودیتهای عمدهای هستند که پیش روی او و شاگردانش قرار دارند. حمیده توضیح میدهد: «ما کمبود تجهیزات داریم، مشکل برق داریم، بعضی وسایل خیاطی و ماشینآلات است که نداریم. اتاقهای ما خرد است. بعضی دختران که از درس و تعلیم عقب مانده و میآینده که ما را شاگرد بگیرید ولی اتاقهای خرد است و گرفته نمیتوانیم.»
مهسا نوری، دانشجوی سمستر هشتم دانشکده خبرنگاری دانشگاه بدخشان و ساکن فیضآباد، که با روی کار آمدن طالبان از ادامه تحصیل بازمانده است، نمونه دیگری از تلاش زنان برای کسب استقلال مالی است. مهسا با کمک مالی خانوادهاش یک فروشگاه آنلاین ایجاد کرده است تا افزون بر داشتن فعالیت اقتصادی، برای خانوادهاش نیز درآمدی فراهم کند. او میگوید: «تجارت مان بسیار خوب است. من با یک سرمایه اندک شروع کردم، حالا رشد خوبی نمودم. تنها قطع وایفای به تجارت آنلاین ما نقص زیادی کرده است، امیدواریم این مشکل حل شود.»
فعالان حقوق زن و کارشناسان اقتصادی معتقدند که فعالیتهای تجارتی زنان نه تنها به زندگی شخصی آنان محدود نمیشود؛ بلکه میتواند به توسعهی تولیدات محلی و رونق بازارهای داخلی و خارجی نیز کمک کند.
ظریفه رحیمی، فعال حقوق زن در بدخشان، میگوید: «داشتن درآمد باعث رشد اعتماد به نفس میشود. زنان از طریق تجارت میتوانند به استقلال مالی برسند.»
فعالان اقتصادی میگویند که فعالیتهای اقتصادی زنان در بدخشان فراتر از کسب درآمد شخصی است. آنها مهارت میآموزند، اشتغال ایجاد میکنند و زمینه توسعه اقتصاد محلی را فراهم میسازند. با حمایت و ایجاد فرصتهای بیشتر، زنان میتوانند نقش مهمتری در اقتصاد خانواده و جامعه داشته باشند و نشان دهند که حتا در سایهی محدودیتها، خلاقیت و اراده انسانی قادر به ایجاد تغییرهای مثبت است.
ریحانه صافی، فعال اقتصادی، نیز میافزاید: «زنان وقتی به فعالیتهای تولیدی روی میآورند، افزون بر یادگیری، زمینهی اشتغالزایی را برای دیگران فراهم میکنند و میتوانند در اقتصاد خانواده سهم بگیرند.»
کارگاهها و کارهای کوچک زنان، افزون بر فراهمکردن درآمد و مهارت، شبکهای اجتماعی نیز ایجاد میکنند که زنان را به هم متصل کرده و به آنان امکان میدهد از تجربههای یکدیگر بهرهمند شوند. این شبکهها نقش مهمی در تقویت اعتماد به نفس و استقلال مالی زنان دارند.
با از بین رفتن فرصتهای کاری رسمی، زنان و دختران به فعالیتهای خصوصی مانند صنایع دستی، کارگاههای خیاطی و فروشگاههای آنلاین روی آوردهاند؛ اما در این مسیر با محدودیتهای متعددی روبهرو هستند. نبود دسترسی به بازارهای داخلی و بینالمللی، محدودیت نمایشگاهها، کمبود سرمایه و نبود اعتماد اجتماعی، چالشهای اساسی زنان کارآفرین در بدخشان است.
